Suça Sürüklenen Çocukların İnfaz Rejimi – Çocuk Ceza İnfaz Hukuku

Suça sürüklenen çocukların infaz rejimi yetişkinlere göre farklıdır. İnfaz rejiminin en hassas ve özel düzenleme gerektiren alanlarından bir tanesi; suça sürüklenen çocukların infaz düzenlemesidir. 18 yaşından küçük bireylerin fiziksel ve zihinsel gelişimleri devam etmekte olup bu süreçte infaz hukuku ile karşı karşıya kalmaları gelişimlerini olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Suça sürüklenen çocukların infaz rejimi, cezalandırıcı değil; koruyucu ve iyileştirici ilkeler benimsenmiştir. Bu bakımdan çocuk infaz rejimi, yetişkinlerden ayrılmakta ve çocuğun üstün yararı göz önünde tutularak şekillendirilmektedir.

Çocuk ceza infaz hukuku pek çok ulusal ve uluslararası mevzuat kapsamında şekillendirilmiştir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu ve Çocuk Ceza İnfaz Kurumları ve Eğitim Evleri Yönetmeliği gibi pek çok mevzuat bu kapsamdadır. Ayrıca Türkiye’nin de taraf olduğu Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, Pekin Kuralları ve Havana Kuralları gibi uluslararası metinler de iç hukukumuza yön vermektedir. Bu çerçevede çizilen çocuk ceza infaz hukuku en temelinde çocukların rehabilite edilerek topluma yeniden kazandırılması, korunması ve gözetilmesini ön planda tutar. Esra Polat Tekin olarak bu makalemizde “Suça sürüklenen çocukların infaz rejimi” hakkında bilgi vereceğiz.

Çocuklara Özgü Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda yaş küçüklüğünün cezai sorumluluğa etkisi üç ana grup kapsamında değerlendirilmiştir. Bu üç grup şu şekildedir;

• Suç tarihinde 12 yaşını doldurmamış olan,
• Suç tarihinde 12 yaşını doldurmuş ve 15 yaşını doldurmamış olan,
• Suç tarihinde 15 yaşını doldurmuş ancak 18 yaşını doldurmamış olan çocuklardır.

Bu düzenleme çocuğun gelişim ve algılama yeteneği dikkate alınarak yapılmıştır. Türk ceza hukukunda çocuğun kusur yeteneği ve gelişim düzeyi cezai sorumluluğunu da kısıtlamaktadır.

Şöyle ki çocuklarda tam sorumsuzluk hali 12 yaşından küçük olanlar içindir. Suç tarihinde 12 yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu bulunmaz. Bu yaş grubundaki çocuklar hakkında kovuşturma yapılamayacak olup bu hukuk kuralı kesin nitelik taşımaktadır. Ancak bu gruptaki çocuklar hakkında çocuklara özgü güvenlik tedbirinin uygulanması mümkündür. Suç tarihinde 12 yaşını doldurmuş ancak 15 yaşını doldurmamış çocukların cezai sorumlulukları işledikleri fiilin anlam ve sonuçlarını algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneklerinin bulunup bulunmadığına göre değişiklik göstermektedir.

Algılama ve yönlendirme yeteneği bulunmayan çocukların ceza sorumluluğu yoktur ancak zorunlu olarak güvenlik tedbirlerinin uygulanması gerekir. Yeteneği mevcut olan çocuklar hakkında ise indirimli ceza uygulanacaktır. Bu durumda çocuk hakkında ağırlaştırılmış müebbet cezası yerine 12-15 yıl, müebbet cezası yerine 9-11 yıl ve diğer hallerde ise verilecek cezada yarı oranında indirim yapılır ve verilecek hapis cezası 7 yılı geçemez. Suç tarihinde 15 yaşını doldurmuş ancak 18 yaşını doldurmamış olan çocuklar için ise verilecek cezada indirim yapılması öngörülmüştür. Buna göre ağırlaştırılmış müebbet yerine 18-24 yıl, müebbet yerine 12-15 yıl ve diğer hallerde ise 1/3 oranında indirim uygulanır ve verilecek hapis cezası 12 yılı aşamaz.

12 yaşından küçük çocuklar için takdire bağlı 12-15 yaş arasında olup algılama ve yönlendirme yeteneği bulunmayan çocuklar için zorunlu güvenlik tedbirleri öngörülmüştür. Türk Ceza Kanunu’nun 56. Maddesinde çocuklara özgü güvenlik tedbirlerinin özel kanunda düzenleneceği belirtilmiştir. Bu kapsamda çocuklara özgü güvenlik tedbirleri 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu kapsamında güvence altına alınmıştır. Çocuk Koruma Kanunu’nun 5. Maddesinde vuku bulan koruyucu ve destekleyici tedbirler, çocuklar bakımından güvenlik tedbiri niteliği taşır. Tedbir kararı çocuğun anne-babası, vasisi, bakımından sorumlu kişiler ya da ilgili kurumlarca talep edilebileceği gibi hakim re’sen de karar verebilir.

Çocuk Hükümlüler Bakımından Ceza İnfaz Kurumları

Çocuk hükümlülerin cezalarının infazı, yetişkin hükümlülerden farklı şekilde yürütülmektedir. Bu düzenlemenin temel amacı, gelişim çağında olan çocukların eğitim, sosyal ve kişisel gelişimlerine engel olmanın önüne geçmektir. Kapalı ceza infaz kurumları, açık ceza infaz kurumları, çocuk eğitim evleri ve gençlik tesisleri gibi çeşitli infaz kurumları çocuklara özel olarak yapılandırılmıştır. Bu uygulamalar çocukların topluma yeniden kazandırılmasını hedeflerken kötü muameleye maruz kalmalarının da önüne geçer.

• Çocuk Kapalı Ceza İnfaz Kurumları: Çocuk kapalı ceza infaz kurumları, 12-18 yaş grubundaki çocuk hükümlü ve tutukluların barındırıldığı, firara karşı sıkı denetimlerin bulunduğu, iç ve dış güvenlik önlemleri ile desteklenen eğitim öğretim odaklı kurumlardır.
• Gençlik Kapalı Ceza İnfaz Kurumları: 18 yaşını tamamlamış ancak 21 yaşını tamamlamamış genç hükümlülerin cezalarının infaz edildiği kurumlardır. Firara karşı denetimler mevcut olup eğitim öğretim esaslı infaz modeli benimsenmiştir.
• Gençlik Açık Ceza İnfaz Kurumları: Hükümlülerin rehabilite süreçlerini destekleyen kurumlardır. Firara ilişkin fiziki engeller bulunmaz. Dış güvenlik önlemleri ile desteklenir.
• Çocuk Eğitim Evleri: Çocuk hükümlülerin infazını eğitim ve meslek edinmeyi destekleyecek şekilde düzenlemektedir. Bu kurumlarda fiziki firar engeli bulunmaz. Güvenlik kurum içi personel tarafından sağlanır. Eğitim evinde bulunan çocuklar 18 yaşını tamamlamasına rağmen eğitim ve meslek programlarına devam etmeleri halinde 21 yaşını tamamlayana kadar kurumda kalabilirler. Kural olarak çocuk eğitim evinde kalan hükümlülerin kapalı ceza infaz kurumuna sevki gerçekleşmez. Ancak hakkında tutuklama kararı verilenler ve disiplin ile diğer özel sebepler bu kuralın istisnasını oluşturur.

Çocuk Hükümlülere Verilen Cezaların İnfazı

Çocuk hükümlülere verilen cezaların infazı 5275 sayılı kanun kapsamında gerçekleştirilmektedir. Çocuklara uygulanan cezalar yetişkinler için öngörülen infaz birimlerince yerine getirilir. 1 yıl ve daha az süreli hürriyeti bağlayıcı cezaların çocuklar için seçenek yaptırımlarına (adli para cezası, kamuya yararlı işte çalıştırılma vb.) çevrilmesi mümkündür. Çocuklar hakkında TCK madde 51 uyarınca erteleme hükümleri de uygulanabilir. Bu durumda çocuğun yeniden bir suç işlememesi halinde ceza infazının ve kamu davasının ertelenmesine olanak sağlar.

Erteleme hükümlerinin uygulama alanı bulabilmesi için çocuğun önceden işlenmiş kasıtlı bir suçtan mahkumiyetinin bulunmaması ve zarar varsa tazmini şarttır. Erteleme süresi Çocukları Koruma Kanunu’nun 19. maddesine göre 3 yılı geçemeyecekti. Çocuklar için tekerrür hükümleri uygulanamaz. Bu husus Türk Ceza Kanunu madde 58/5 uyarınca kapsam altına alınmıştır. Ayrıca suç tarihinde 12-15 yaş grubunda olan çocuklar için dava zamanaşımı yarı oranında, 15-18 yaş grubundaki çocuklar için ise üçte iki oranında uygulanmaktadır.

Çocuk Hükümlüler Hakkında Uygulanacak Disiplin Cezaları

Çocuk hükümlüler hakkında uygulanabilecek disiplin cezaları 5275 sayılı kanun uyarınca düzenlenmiştir. Kanun kapsamında 46-46 maddeler uyarınca çocuk hükümlülerin disiplin cezalarına ilişkin esaslar belirlenmiştir. Burada belirlenen cezalar çocuğun davranışları ve aykırılığın ağırlığı kapsamında kademeli şekilde uygulama alanı bulur.

• Uyarma: Çocuğa eyleminin uygunsuz olduğu ve tekrarlandığı takdirde doğacağı sonuçlar bildirilir.
• Kınama: Uyarı verilen davranışın tekrar edilmesi halinde verilir.
• Onarma: Tazmin, eski hale getirme: çocuğun eyleminin sonuçlarının, çocuk tarafından tazmin edilmesidir.
• Harcamaların Sınırlandırılması: Daha öncesinde onarma/tazmin etme cezası verilen eylemin yeniden gerçekleştirilmesi halinde çocuğun çalışması karşılığına aldığı veya ailesi tarafından gönderilen ücretin üçte birinin 30 gün süreyle kesilmesidir.
• Bazı Etkinliklere Katılmaktan Alıkoyma: Çocuğun kültürel ve sportif faaliyetlerden 30 güne kadar uzaklaştırılmasıdır.
• Teşvik Esaslı Ayrıcalıkların Geri Alınması: Önceden disiplin cezası verilmiş davranışın tekrarı halinde 30 gün süreyle geri alınır.
• İzninin Ertelenmesi: 60 güne kadar ertelenebilir.
• Kapalı Ceza İnfaz Kurumuna İade: Yalnızca belirtilen ağır disiplin halleri bakımından uygulanabilir. 6 aya kadar iadesi sağlanır.
• Odaya Kapatma: Kapalı infaz kurumunda bulunan çocuğun, belirli disiplin hallerinde açık havaya çıkma hakkı saklı kalmak üzere 5 güne kadar tek başına bir odada tutulmasıdır.

Disiplin cezalarının yanı sıra daha hafif nitelikte olan disiplin tedbirlerinin de çocuk hükümlüler hakkında uygulanması söz konusu olabilir. Bu tedbirleri kurum müdürü uygular. Uygulanmasındaki temel amaç çocuğun güvenliğinin sağlanmasıdır. Disiplin tedbirlerinin uygulanması, disiplin cezalarının uygulanmasının önüne geçmez.

• Teşvik esaslı ayrıcalıkların ertelenmesi,
• Oda ya da yatakhanenin değiştirilmesi,
• Kurumun başka bir bölümüne nakil,
• Çalışılan işyeri veya atölyenin değiştirilmesi,
• Belirli yerlere girişin yasaklanması,
• Bazı eşya ve malzemelerin bulundurulması ve kullanılmasının yasaklanması gibi tedbirler uygulanabilir.

Hükümlü Çocukların Kurum Hizmetlerinde ve Kurum Dışında Çalıştırılması

Çocuk hükümlülerin çalıştırılmasına ilişkin düzenlemeler hem mesleki kazanım hem de sosyalleşme ve rehabilitasyon kapsamında 5275 sayılı kanun çerçevesinde düzenlenmiştir. Söz konusu hükümler kanunun 29-31 hükümleridir. Çocuk hükümlüler ancak kurum hekimi tarafından bedensel ve ruhsal olarak çalışmaya uygun olduklarının tespitiyle çalıştırılabilirler. Çocuk hükümlülerden henüz meslek sahibi olmayanlar ile meslek sahibi olup çalışmak isteyenler kurum imkanları ölçüsünde ücret karşılığında atölye, iş yurdu vb. alanlarda çalıştırılabilirler. Ancak çocuk hükümlülerin çalıştırılması sadece meslek edinmeye ve eğitim amaçlı etkinliklere yönelik olabilir.

Öğretim kurumlarında devam eden hükümlülerin, öğretim yılı süresince atölye ve işyerlerinde çalıştırılmazlar. Öğretim yılı dışındaki çalışmalar mevzuata aykırı olmamak koşuluyla mümkündür. Ayrıca kurum hizmetimde çalıştırılan çocuk hükümlüler kendi yaşam alanları ve eğitimsel amaçlar dışında başka alanlarda çalıştırılamazlar. Bu çalıştırmaların amacı rehabilitasyon sürecini desteklemek ve kötü alışkanlıklardan korunmasını sağlamaktır. Meslek edinme yoluyla çocuk hükümlünün özgüveni arttırılır ve topluma yeniden kazandırılması sağlanır.