Ayırt Etme Gücü – TMK 13. Madde

Ayırt etme gücü, kişinin fiil ve isteklerinin nedenini ve sonuçlarını kavrayıp, bunlara uygun hareket edebilmesine denir. Ayırt etme gücü temel olarak kişinin akla uygun şekilde davranma yeteneği olarak tanımlanmaktadır. Ayırt etme gücüne sahip olmak hukuk sistemleri açısından önemli bir yetenektir. Buna göre ayırt etme gücünü kaybeden kimselerin hukuki işlem yapabilmesi de mümkün değildir. Ayırt etme gücünü kişiler tamamen kaybedebileceği gibi bazı durumlarda kısmen kaybedebilirler. Bu tarz durumlarda kişilerin yapabildikleri veya yapamayacakları hukuki işlemler de değişiklik gösterecektir.

Ayırt etme gücüne ilişkin hukuki düzenlemelere Türk mevzuatında yer verilmiştir. Türk Medeni Kanunu, Türk Borçlar Kanunu gibi önemli kanunlarımızda ayırt etme gücüne dair önemli düzenlemeler yapılmıştır. Bir kimsenin hukuki işlem yapabilmesi veya yaptığı hukuki işlemin geçerli olabilmesi için işlemi yapanın hukuki işlem ehliyetine sahip olması gerekir. Bunun içinde ayırt etme gücüne ihtiyaç duyulur. Çünkü ayırt etme gücüne sahip olmayanların yaptığı hukuki işlemler geçersiz olacaktır.

Ayırt Etme Gücünün Nedir?

Ayırt etme gücü en genel anlamda kişinin akla uygun şekilde davranabilme yeteneği olarak tanımlanabilmektedir. Türk Medeni Kanunu’nun 13. maddesi de bu tanımı destekler niteliktedir. İlgili madde; “Yaşının küçüklüğü yüzünden veya akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk ya da bunlara benzer sebeplerden biriyle akla uygun biçimde davranma yeteneğinden yoksun olmayan herkes, bu Kanuna göre ayırt etme gücüne sahiptir.” Şeklindedir. Ayırt etme gücüne sahip birey kendi davranışlarının sonuçlarını algılayabilme yetkisini de kapsar. Bu sonuçlar başlığı altında hukuki sonuçlarda bulunmaktadır.

Kanun ayırt etme gücünü değerlendirirken;

• Yaş küçüklüğü,
• Akıl hastalığı,
• Akıl zayıflığı,
• Sarhoşluk vb, kriterleri dikkate almaktadır.

Ayırt etme gücünün temel olarak üç adet unsuru bulunmaktadır.

1. Bilinç: bireyler yaptıkları ya da yapacakları eylemleri farkındalık sahibi olarak yapmalıdır. Nitekim bireyin farkındalık sahibi olabilmesi zihinsel sürecinin sağlıklı işlemesi ile mümkün olabilecek bir durumdur.
2. İrade: bireyin ayırt etme gücüne sahip olabilmesi için irade unsuru aranmaktadır. Buna göre birey kendi kararlarını özgürce verebilmelidir.
3. Sebep-sonuç ilişkisi kurabilme: birey, gerçekleştirdiği ya da gerçekleştireceği eylemlerin hukuki sonuçlarını sezebilmelidir.

Ayırt Etme Gücünün Hukuki Değeri

Ayırt etme gücü, hukuk açısından önemli bir kavramdır. Ayırt etme gücüne sahip olmayan bir bireyin pek çok hukuki işlemi geçersizdir. Nitekim ayırt etme gücü hukuki işlemlerin geçerliliğinde belirleyici bir unsurdur. Ayırt etme gücü Türk hukukunda Türk Medeni Kanunu’nda yer edinmiştir. Türk Medeni Kanunu’nun 13. Maddesi, bireylerin ayırt etme gücüne sahip olup olmadığını belirlemek için çerçeve sunmuştur.

Türk Medeni Kanunu 13. Maddesi hangi hallerde ayırt etme gücünün bulunmadığının kabul edileceğini belirlemiştir. İlgili kanun hükmünde belirtilen hallerin mevcut olmaması halinde herkesin ayırt etme gücünün bulunduğu anlaşılmaktadır. Ayırt etme gücü sadece bireylerin hukuki işlemlerin geçerliliğinin tespitinde değil aynı zamanda hukuki uyuşmazlıkların çözümünde de rol oynamaktadır. Ayırt etme gücü hukuki işlemler ve uyuşmazlıklar açısından bu denli önemli olması nedeniyle mahkemeler ayırt etme gücünün tespitinde titiz bir inceleme yapmaktadır. Mahkemelerin incelemelerinde tıbbi raporlar, tanık ifadeleri ve uzman görüşleri oldukça önemlidir.

Ayırt Etme Gücü ve Geçersiz Hukuki İşlemler

Yukarıda da izah edildiği üzere hukuki işlemlerin geçerliliği noktasında ayırt etme gücü önemli bir unsurdur. Çoğu zaman ayırt etme gücü olmaksızın yapılan hukuki işlemler geçersiz sayılmaktadır. Ancak bu tarz durumlarda ayırt etme gücünün varlığının tespitinde mahkemelere önemli görevler düşmektedir. Nitekim ayırt etme gücünün kalıcı ya da geçici olarak bulunmaması hukuki işlemlerin sonuçlarını değiştirecektir. Ayırt etme gücüne sahip olmayan bireylerin yaptığı hukuki işlemler çeşitli şekillerde geçersiz sayılabilmektedir.

1. Tam Ehliyetsizlik: Tam ehliyetsizlik en genel anlamıyla ayırt etme gücünden tamamen yoksun olmak olarak tanımlanabilir. Bu bireyler hiçbir şekilde hukuki işlem yapamayacaktır. Örneğin akıl hastası olması nedeniyle ayırt etme gücü bulunmayan bireyin yapmış olduğu satış işlemi geçerli olmaz.
2. Geçici Şekilde Ayırt Etme Gücünden Yoksunluk: birey her zaman kalıcı olarak ayırt etme gücünü kaybetmez. Bazen de kişiler belirli sebeplerden ötürü geçici olarak ayırt etme güçlerini kaybedebilirler. Bu belirli sebeplere; sarhoşluk gibi durumlar örnek gösterilebilir. Mahkeme geçici ayırt etme gücünden yoksunluk anlarında yapılan hukuki işlemlerin iptaline karar verebilir.
3. Sınırlı Ehliyetsizlik: hukuki işlemlerin geçerliliği noktasında yaş da önemli bir kriterdir. Kişiler ayırt etme gücüne sahip olsa bile reşit değillerse belirli işlemleri ancak kanuni temsilcilerinin rızası ile gerçekleştirebileceklerdir.

Ayırt Etme Gücünün Tespiti

Hukuki uyuşmazlıklarda ve hukuki işlemlerde ayırt etme gücünün tespiti oldukça önemli bir husustur. Buna göre ayırt etme gücünün tespitinde mahkeme titizlikle inceleme yapmalıdır. Akıl hastalığı ya da sarhoşluk gibi durumlarda bireylerin kalıcı mı yoksa geçici mi kayıp yaşadığının tespiti önemlidir. Mahkeme bu durumun tespitinde gerek tıbbi raporlar gerek tanık ifadeleri gerekse de uzman görüşlerini dikkate almalıdır. Çünkü ayırt etme gücü hukuki işlemlerin geleceği açısından önem arz etmektedir.

Ayırt etme gücünün varlığının, her somut olayın özelliğine göre tespiti bu kavramın nispi bir kavram olduğu gerçeğini ortaya çıkarır. Bu tespitin hukuka uygun bir şekilde yapılması da ayırt etme gücü kavramın derinlemesine incelenmesini zorunlu kılar. Nitekim Türk Medeni Kanunu’nun ilgili hükümleri incelendiğinde, ayırt etme gücüne sahip olmayanların hak ve borçlarını kullanmaları mümkün değildir. Bunun yanı sıra yaptıkları eylemler de hukuki sonuç doğurmayarak geçersizlik yaptırımına tabi olacaktır. Bu kişilerin idrak edebilme ve irade yetileri olmaması nedeniyle istisnalar dışında başkalarına verdiği zarardan bile sorumlulukları söz konusu olmayacaktır.

Ayırt Etme Gücünün İspatı

Ayırt etme gücü, kişinin fiil ve isteklerinin nedeni ve sonuçlarını algılayabilmesidir. Türk Medeni Kanunu’na göre ayırt etme gücünden yoksun olan kişiler “Tam Ehliyetsiz” olarak nitelendirilirler. Bu kişilerin hukuki işlemleri kural olarak geçersiz kabul edilmektedir. Ergin, akıl hastalığı ya da zayıflığı bulunmayan herkesin ayırt etme gücüne sahip olduğu kabul edilmektedir. Bu husus kanunla da düzenlenmiş bir karine niteliği taşımaktadır.

Kişilerde ayırt etme gücünün varlığına ilişkin karine, günlük işlerde aranan işlem güvenliği nedeniyle kabul edilmiştir. Türk Medeni Kanunu’nun 6. Maddesi gereği; taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguyu ispatla yükümlüdür. Ancak bu genel kuralın bazı istisnaları bulunmaktadır. Bu istisnalardan bir tanesi de ayırt etme gücünün ispatıdır. Kişilerde ayırt etme gücünün varlığı karine olarak kabul edilmesi nedeniyle genel kuralın aksine ispat yükü yer değiştirmektedir. Ayırt etme gücünün yokluğunu iddia eden bunu ispatla da yükümlüdür.