Deneme Süresinde İşten Çıkarılma

Deneme süresinde işten çıkarılma durumunda bazı haklar normal iş süresi gibi korunurken bazı haklar deneme süresinde olduğunuz için korunmaz. Deneme süresi, İş Kanununun 15. maddesinde düzenlenmiştir. Bu süre içinde işçi de işveren de iş akdini feshedebilir. Bu halde tarafların ihbarda bulunma ve ihbar tazminatı ödeme yükümlülüğü yoktur. Kıdem tazminatı da ödenmez. Deneme süresi içinde işçinin sigorta priminin ödenmesi gerekir. İşçi deneme süresi içinde sendikaya üye olabilir, toplu iş sözleşmesinden yararlanır, grev hakkını kullanabilir. Deneme süresi içinde işverenin fesih hakkı da sınırsız değildir.

İş sözleşmesinin tarafları, bu sözleşmeyle kesin olarak bağlanmadan önce karşılıklı olarak bir deneme süresine ihtiyaç duyabilirler. İşveren, işçinin bilgisi, yetenekleri, çalışkanlığı, kişiliği konusunda bilgi sahibi olmak, işçi de işyerinin ve çalışma koşullarının kendisine uygun düşüp düşmeyeceğini anlamak isteyebilir. İş sözleşmesinin taraflar arasında kişisel ve sürekli ilişkiler kuran özelliği, tarafların bu yönde bir ihtiyaç duymalarının haklı gerekçesini oluşturur.

Bu nedenlerle İş Kanunu’nun 9. maddesinin 2. fıkrasında ve 15. maddesinde taraflarca bir deneme süresinin kararlaştırılabileceği hükme bağlanmıştır. Bağıtlanan her iş akdinde deneme süresinin varlığından söz edilemez. Taraflar sözleşmeye deneme süresi koyup koymamakta serbesttirler. Giriş olarak kısaca değindiğimiz “Deneme süresinde işten çıkarılma” konusunu Avukat Esra Polat Tekin Hukuk ve Danışmanlık olarak bu makalemizde açıklayacağız.

Deneme Süreli İş Sözleşmesi Nedir?

İş sözleşmelerinde deneme süresine ilişkin kayıt kendiliğinden düşmemekle birlikte bu hususta taraflar tarafından sözleşmeye hüküm koyulması gerekmektedir. Deneme süresi kaydının konulabilmesi için belirli veya belirsiz süreli sözleşme olmasının bir farkı yoktur. Sözleşmede deneme süresinin olduğunu iddia eden tarafın deneme süresini ispatlaması gerekmektedir. Tarafların iş sözleşmesine deneme süresine ilişkin kayıt koyup koymama noktasında serbestiye sahiptirler.

İş sözleşmelerinde deneme süresi en fazla 2 ay süreyle konulabilmektedir. Ancak toplu iş sözleşmelerinde bu süre 4 aya kadar çıkabilmektedir. Taraflarca deneme süresine ilişkin kayıt konulmasına rağmen süreye ilişkin herhangi bir kayıt yoksa 2 ay olarak kabul edilmektedir. Deneme süresinin asıl amacı işçi veya işveren, herhangi bir tazminat ödemeksizin ya da süre verilmeksizin sözleşmenin feshini bildirebilmeleridir. Deneme süresi içerisinde iş akdinin feshinde tarafların ayrıca haklı veya geçerli ve geçersiz nedene dayanmaları şart değildir.

Deneme süresi boyunca hem işçinin hem de işverenin iş sözleşmesini feshetmesi mümkündür. Dolayısıyla işveren açısından deneme süresinde işten çıkarma, işçi açısından deneme süresinde işten ayrılma mümkündür. Taraflar bu fesih nedeniyle belli bir süre öncesinde bildirimde bulunmak zorunda değildir. Yine fesheden taraf aleyhine ihbar tazminatına hükmedilemez. Deneme süresinin bitimiyle birlikte iş sözleşmesi, belirli veya belirsiz süresi iş sözleşmesine döner. Deneme süresinin bitiminden sonraki işten ayrılma / işten çıkarılma hallerinde ihbar süreleri geçerlidir.

Deneme Süreli İş Sözleşmelerinin Süresi

İş kanununda deneme süresi azami bir süre ile sınırlandırılmıştır. İş Kanunu’nun 15/1’e göre “taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda, bunun süresi en çok iki ay olabilir. Ancak deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir.”. Taraflarca daha uzun bir deneme kaydının geçersiz sayılması söz konusu olmamalı, kısmi geçersizlik yaptırımı uygulanarak sadece süreye ilişkin hüküm geçersiz kabul edilmeli ve yasadaki iki aylık süre uygulanmalıdır. Taraflar iş akdine sadece deneme kaydı koymuş ancak deneme süresini sözleşmede belirtmemişlerse, deneme süresini iki ay olarak kabul etmek gerekir.

Ancak bu sürenin daha az belirlendiği ileri sürülür ve ispatlanırsa bu süreye üstünlük tanınmalıdır. İK 15/1 uyarınca toplu iş sözleşmesiyle deneme süresinin dört aya kadar uzatılabilmesi ancak iş akdinde toplu iş sözleşmesine göre daha kısa bir deneme süresi kabul edilmemesi koşuluyla geçerlidir. Örneğin; toplu iş sözleşmesinde dört ay buna karşılık iş akdinde iki ay deneme süresi kabul edilmişse işçi lehine şart gereği iş akdindeki süre esas alınmalıdır. Deneme süresinin başlangıcı işçinin fiilen işe başladığı tarihtir. İşçi, iş akdinin yapıldığı tarihten sonraki bir tarihte işe başlamamışsa, deneme süresinin başlangıcı sözleşme tarihi değil, işçinin fiilen işe başlama tarihidir. Ancak, hastalık, grev gibi iş akdini askıya alan nedenler deneme süresinin işlemesine engel olmaz.

İşçinin Deneme Süresinde İşten Çıkarılma

Deneme süresi içerisinde taraflar arasında başlangıçtan itibaren geçerli bir iş akdi olduğundan, bu sözleşmeden ve yasadan doğan karşılıklı borçlarını yerine getirmekle yükümlüdürler. Bu süre içinde işçi sigortalı sayılır, sendika üyesi olabilir, toplu iş sözleşmesinden yararlanabilirler. Deneme süresi geçirildikten sonra işçinin ileride gerçekleşecek tüm kıdeme bağlı haklarının hesaplanmasında deneme süresi de göz önünde tutulur. Örneğin, kıdem tazminatının hesabında “işçinin işe başladığı tarih” esas alınacağından ve yıllık ücretli izin süresinin hesabında da bu yön yasada açıkça belirtildiğinden deneme süresi dikkate alınır.

İş Kanunu’nun 15. Maddesinin 2. Fıkrası uyarınca deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilirler. İşçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır. İş akdi belirli süreli ise bu sürenin bitimi beklenmeden, belirsiz süreli ise herhangi bir bildirim süresi verilmeksizin ve herhangi bir tazminat ödeme zorunluluğu olmaksızın deneme süresi içinde derhal feshedilebilir. Tarafların herhangi bir gerekçe gösterme zorunluluğu olmadığı gibi, deneme süresi objektif olarak başarılı geçmiş de olsa taraflar bu yetkiye sahiptirler.

İşçinin Deneme Süresinde İşten Çıkarılması Sonrası Yeniden İşe Alınması

İş sözleşmesinde deneme süresine yer verilmesi durumunda tarafların tazminat yükümlülüğü doğmadan süresi içerisinde iş akdini sonlandırabileceğinden bahsettik. Ancak pek tabi bu süre içerisinde çalışanlar sigortalı sayılır, sendika üyesi olabilir, toplu iş sözleşmesinden yararlanabilirler. Ancak işçinin deneme süresinde işten çıkarılması sonrası yeniden işe alınması durumunda ne olacağı merak edilmektedir.

Daha önce bir işyerinde çalışmış olan işçinin daha sonra aynı işyerinde yeniden işe alınması halinde bir denemeye tabi tutulması, işveren işçinin özelliklerini daha önce öğrenmiş olduğundan, dürüstlük kuralına aykırıdır. Nitekim yüksek mahkemeye göre, bu durumda sözleşmeye konulmuş olan deneme süresi kaydının hukuken değer verilemeyeceğinden, iş akdinin deneme sürresi içinde feshedilmiş olduğundan bahisle işçinin işe iade davası açma hakkı bulunmadığı nedeniyle davanın reddine karar verilmesi kabul edilemez.

Deneme Süresinde Maaş, Sigorta ve Tazminatlar

Deneme süresinde işten çıkarılma durumunda bazı hakları yine de kazanırsınız. Deneme süresinden çalışanın maaş almadan çalışması anlaşılmamalıdır. Deneme süresi boyunca işçi çalışmasının karşılığı olarak belli bir ücrete hak kazanacak olup, deneme süresi sonunda işten çıkarılsa bile bu ücret tarafına ödenecektir. Bununla birlikte deneme süresinde işçiye sigorta yaptırılması da zorunludur. İşçinin sigortasız bir şekilde çalıştırılması durumunda işyerine idari para cezası kesilmesi mümkündür.

Tazminatlar açısından ise yukarıda da bahsettiğimiz deneme süresinin mahiyeti belirli sürenin sonunda işçiyle çalışılmak istenmemesi durumunda sözleşmenin tazminat ödemeksizin sonlandırılabilmesidir. Yani deneme süreli işçi sözleşmenin feshi durumunda kıdem tazminatı, ihbar ve çalışmaya bağlı diğer tazminatlardan faydalanamayacaktır.