Dezenformasyon Suçu (Sosyal Medya Yasası)

Dijitalleşmenin önlenemez yükselişi, haberleşme ve bilgi paylaşımının doğasını köklü biçimde değiştirmiştir. Sosyal mediya, bireylerin düşüncelerini paylaşabildikleri demokratik bir mecra olarak görülmekle birlikte, aynı zamanda yanlış bilgi yayılımının en elverişli alanı haline gelmiştir. Bu bağlamda dezenformasyon –yani bilerek, kasten ve toplumu yanıltmak amacıyla yanlış bilgi yaymak– modern toplumların en ciddi problemlerinden biri haline gelmiştir.

Türkiye bu sorunu düzenlemek adına 2022 yılında 7418 sayılı Kanun ile Türk Ceza Kanunu’na 217/A maddesini eklemiş ve “Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma” suçunu eklemiştir. Söz konusu madde şu şekildedir;

Madde 217/A

1. Sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle, ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe aykırı bir bilgiyi, kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayan kimse, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.
2. Fail, suçu gerçek kimliğini gizleyerek veya bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlemesi hâlinde, birinci fıkraya göre verilen ceza yarı oranında artırılır.

Bu düzenleme ışığında makalemizde dezenformasyon suçu tüm unsurlarıyla birlikte açıklanacak, sosyal medya yasasıyla ilişkisi kurulacak ve teknik uygulama sorunları detaylandırılacaktır.

Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma (Dezenformasyon) Suçu Nedir?

Dezenformasyon gerçek olmayan ya da çarptırılmış bilgilerin kasten yayılması anlamına gelir. Bilgi kirliliğinden farklı olarak, dezenformasyon bilinçli bir manipülasyon aracıdır. Sosyal medya gibi herkesin kolayca içerik oluşturabildiği ortamlarda dezenformasyonun etkisi katlanarak büyür; sadece bireyleri değil, toplumsal barışı, kamu güvenliğini ve devlet otoritesini hedef alabilir.

Hukuken dezenformasyon, kamu barışını tehdit eden bir eylem olarak nitelendirilir. TCK m. 217/A’ya göre,

• Halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle, ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni veya genel sağlıkla ilgili gerçeğe aykırı bilgilerin kamu barışını bozmaya elverişli biçimde, alenen yayılması suç olarak tanımlanmıştır.

Bu tanım, suçun oluşumu için yalnızca yanlış bilgi yeterli değildir; aynı zamanda bu bilginin etkisi; kastı ve aleniyeti de göz önünde bulundurulmalıdır. Söz konusu yasanın en dikkat çeken ve 18.10.2022 tarihi itibariyle yürürlüğe giren maddesi Türk Ceza Kanunu kapsamında yeni bir suç düzenleyen 29. maddesidir. Buna göre kamu düzeni ve genel sağlıkla ilgili gerçeğe aykırı bilgiyi, kamu barışını bozmaya elverişli şekilde yayan kimseler bir yıldan üç yıla kadar hapsi cezasıyla cezalandırılabileceklerdir.

Dezenformasyon Suçunun Unsurları

• Tipiklik ve Fiil Unsuru: Suçun kanuni tanımına uygunluğunu sağlayan tipiklik suçun en temel unsurudur. 217/A maddesinde belirtilen fiil yaymadır. Bu yaymanın ise aleniyet kazanmış olması, yani çok sayıda kişinin erişebileceği biçimde paylaşılması gerekir. Aleniyet kavramı dijital çağda daha karmaşık hale gelmiş, mahrem bir grupta (WhatsApp vb.) yapılan paylaşımlar dahi aleni kabul edilmiştir.

Yayma eyleminin:

• Yazılı, sözlü, görsel ya da dijital yolla yapılması mümkündür.
• Gerçeğe aykırı bilginin kamuya açık platformlarda paylaşılması yeterlidir, bilginin birkaç kili tarafından görüldüğü değil görülebilir olması esas alınır.
• Retweet, paylaşım, repost gibi işlemler de yayma kapsamında değerlendirilir.

• Fail ve Mağdur: TCK 217/A’da düzenlenen ‘’Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu’’ özgü suç niteliği taşımaz. Bu nedenle, fail bakımından herhangi bir özel sıfat taşımaz; yani suçun faili herkes Failin kimliğini gizleyerek hareket etmesi, örgüt faaliyeti çerçevesinde eylemi gerçekleştirmesi veya basin yoluyla suç işlemesi halinde nitelikli hal uygulanır ve ceza artırılır. Dezenformayon suçunun doğrudan mağduru belirli bir gerçek kişi olmayabilir Bu suçun koruduğu asıl hukuki değer kamu barışı ve toplumun doğru bilgiye ulaşma hakkıdır. Dolayısıyla teknik anlamda çoğu zaman mağdur birey değil, toplumun bütünüdür.

Ancak bazı durumlarda gerçek kişi ve kurumlar da mağdur olabilir;

• Devlet kurumları (TSK, Sağlık Bakanlığı vb.)
• Özel kişiler
• Toplumsal gruplar
• Kamu görevlileri

Bu durumda mağdur hem suçtan zara gören sıfatıyla şikayet hakkına sahiptir hem de kişilik haklarının ihlali nedeniyle hukuk davaları açabilir. Bu suçun mağduru özel kişiyse bu kişinin aile fertleri de suç duyurusunda bulunabilir, müşteki sıfatıyla soruşturma dosyasına katılabilir, dava açıldığında katılan sıfatıyla kovuşturma sürecine dahil olabilir.

• Suçun Hukuki Konusu: Dezenformasyon suçunun konusu, ülkenin güvenliği, kamu düzeni veya genel sağlıkla ilgili gerçeğe aykırı bilgilerdir. Burada dikkat edilmesi gereken husus yalnızca kişisel düşünce ve değer yargılarının değil doğruluğu ispatlanabilir olgusal bilgilerin değerlendirme kapsamında olduğudur.

Gerçeğe aykırılığın tespiti için şu kriterler aranır;

• Bilginşn maddi olgulara dayanması
• Doğruluğun bilimsel ya da belgeli biçimde çürütülebilir olması
• Bilginin görünür gerçekliğe değil, nesnel gerçekliğe aykırı olması

• Manevi Unsur: TCK 217/A, bu suçun yalnızca doğrudan kast ile işlenebileceğini öngörür. Failin amacı halk arasında, korku, panik ve endişe yaratmak olmalıdır. Olası kast yeterli değildir. Bu noktada saikin ispatı büyük önem taşır ve yargılamayı zorlaştıran hususlardan biridir.

Dezenformasyon Suçuyla Karşılaşan Biri Neler Yapabilir?

Eğer bir kişi hakkında sosyal medya veya internet üzerinden gerçeğe aykırı, itibar zedeleyici veya kamu düzenini bozucu nitelikte bir içerik yayımlandıysa, bu kişinin başvurabileceği hem hukuki hem de idari yollar vardır:

• İçeriğin Kaldırılması ve Erişimin Engellenmesi

Kişi, öncelikle erişim sağlayıcıları birliğine (ESB) başvurarak, ilgili içeriğin kaldırılması ve/veya erişimin engellenmesini talep edebilir. Bu başvuru 5651 sayılı yasa uyarınca yapılır. İçerik çıkarılmazsa Sulh Ceza Hakimliği’ne başvuru mümkündür.

• Savcılığa Suç Duyurusu

7418 sayılı Kanun kapsamında TCK 217/A’da tanımlanan “halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma” suçu oluşmuşsa, kişi en yakın Cumhuriyet Başsavcılığı’na suç duyurusunda bulunabilir. Suçun faili kimliğini gizlemişse, adli makamlar IP tespiti gibi teknik yollarla soruşturma yürütür.

• Tazminat Davası Açılması

Kişilik hakları ihlal edilmişse, kişi ayrıca manevi ve/veya maddi tazminat talebiyle Asliye Hukuk Mahkemesi’nde dava açabilir. Bu yol, cezai sürece paralel şekilde başlatılabilir.

• Düzeltme ve Cevap Hakkı

Eğer içerik bir haber sitesi veya basın yayın organı üzerinden yayımlanmışsa, Basın Kanunu m. 14-18 kapsamında “düzeltme ve cevap hakkı” talep edilebilir. Sorumlu müdür, bu metni 1 gün içinde aynı formatla yayımlamak zorundadır.

Dezenformasyon Suçunda Soruşturma ve Kovuşturma Sürecindeki Yetkili Makamlar

Soruşturma Evresi

Soruşturma, suçun öğrenilmesiyle birlikte Cumhuriyet Savcısı tarafından yürütülür. Suçun faili sosyal medya veya internet yoluyla kimliğini gizleyerek hareket etmişse, savcılık şu adımları takip edebilir:

• Sosyal medya platformlarına IP adresi tespiti için talepte bulunmak
• BTK (Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu) üzerinden teknik izleme yapılması
• Sosyal ağ sağlayıcısından içerik sağlayıcının kimlik bilgilerini istemek (7418 sayılı yasa ile mümkün hale gelmiştir)

Görevli Makam

• Cumhuriyet Başsavcılığı
• Teknik destek ve bilgi alma için BTK ve Siber Suçlarla Mücadele Daire Başkanlığı

Kovuşturma Evresi

Cumhuriyet savcısı delilleri yeterli görürse iddianame düzenler ve dava açar. Bu davaya bakacak mahkeme suçun niteliğine göre belirlenir:

• Suçun cezası 3 yılı aşmadığından Asliye Ceza Mahkemesi görevlidir.
• Failin örgüt faaliyeti çerçevesinde hareket ettiği iddiası varsa, Ağır Ceza Mahkemesi gündeme gelebilir.

Görevli Mahkeme

• Asliye Ceza Mahkemesi (basit hali için)
• Ağır Ceza Mahkemesi (nitelikli haller, örneğin örgüt faaliyeti varsa)

İstinaf ve Temyiz

• Hüküm verilmesinden sonra taraflar Bölge Adliye Mahkemesi’ne (istinaf) başvurabilir. Karar orada da kesinleşmezse, son aşamada Yargıtay devreye girer.

Dezenformasyon Suçuyla Suçlanan Kişinin Yapması Gerekenler Nelerdir?

Suçlamayla karşılaşan kişi mutlaka bir ceza hukuku avukatından hukuki yardım almalıdır. Çünkü suçun oluşması için gerekli unsurlar (kast, aleniyet, gerçeğe aykırılık, kamu barışını bozma elverişliliği vb.) oldukça teknik ve yorumlamaya açık kavramlardır.

Kişi hakkında Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından resen veya bir şikayet üzerine soruşturma başlatıldığında, şu yollar izlenir:

• Çağrı kâğıdı ile ifadeye davet edilir. Gelmezse, zorla getirme kararı çıkarılabilir.
• Eğer durum “suçüstü hali” olarak değerlendiriliyorsa, kişi doğrudan gözaltına alınabilir.
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) uyarınca kişi mutlaka bir müdafi (avukat) isteme hakkına sahiptir. Bu hak kollukta, savcılıkta ve mahkemede geçerlidir.
• İfade vermeden önce avukatıyla görüşme yapmalıdır. Müdafi eşliğinde ifade verilebilir.

Cumhuriyet Savcılığı’na Yazılı Beyan Sunma

• Kişi veya müdafii, Cumhuriyet Başsavcılığı’na hitaben yazılı bir savunma dilekçesi verebilir. Dilekçede şu hususlar vurgulanmalıdır:
• Kime: [İlgili yer] Cumhuriyet Başsavcılığı’na
• Konu: TCK 217/A kapsamında tarafıma yöneltilen suçlamaya karşı savunma dilekçesi.

 Dilekçede Yer Alması Gerekenler

• Paylaşılan içeriğin gerçekliğine ilişkin açıklama ve dayanak belgeler
• Paylaşımın eleştiri, kanaat ya da haber verme niteliği taşıdığına dair değerlendirme
• “Halkı panik/korkuya sürükleme” kastının bulunmadığına dair gerekçeli savunma
• Suçun maddi ve manevi unsurlarının oluşmadığı yönünde hukukî değerlendirme
• Dilekçeye ekran görüntüleri, haber kaynakları, tanık ifadeleri ve uzman raporları eklenebilir.

Sulh Ceza Hakimliği Aşaması (Koruma Tedbirleri)

Eğer savcılık soruşturma aşamasında adli kontrol, gözaltı veya tutuklama kararı talep ederse, bu konuda karar verme yetkisi Sulh Ceza Hâkimi’ne aittir.

• Tutuklama/Adli Kontrol Talebine İtiraz
• Müdafi, CMK m. 101-105’e dayanarak 7 gün içinde karara itiraz edebilir.
• İtiraz dilekçesi Sulh Ceza Hâkimliği’ne sunulur, karar merci bir üst Sulh Ceza Hâkimliğidir.

Kovuşturma Aşamasında (Asliye Ceza Mahkemesi)

Cumhuriyet Savcılığı, yeterli delil olduğunu değerlendirirse iddianame düzenler ve Asliye Ceza Mahkemesi’ne sunar. Mahkeme, iddianameyi kabul ederse yargılamaya başlanır.

Hükümden Sonra Başvurulacak Yollar

• İstinaf Başvurusu
• Hüküm açıklandıktan sonra, sanık 7 gün içinde Bölge Adliye Mahkemesi’ne (BAM) başvurabilir. Gerekçe dilekçesiyle birlikte karara itiraz edilir. Bu dilekçede:
• Delillerin eksik değerlendirilmesi
• Hukuki nitelendirme hataları
• İfade özgürlüğü ihlali
• Ölçülülük ilkesine aykırılık vurgulanır.
• Temyiz Başvurusu
• Eğer BAM kararı sanık aleyhine olursa, dosya Yargıtay’a taşınabilir. Yargıtay’da, özellikle ifade özgürlüğü yönünden yapılan hatalar öne çıkarılır.

Anayasa Mahkemesi’ne Bireysel Başvuru

Tüm iç hukuk yolları tüketildikten sonra AYM’ye bireysel başvuru yapılabilir. Başvuru 30 gün içinde, karardan itibaren, UYAP veya e-Devlet üzerinden yapılır.

• Başvuru Gerekçeleri:
• Anayasa m. 26: Düşünceyi açıklama özgürlüğünün ihlali
• Anayasa m. 36: Adil yargılanma hakkının ihlali
• Ölçüsüzlük, keyfilik, açık yorum ihlalleri

Dezenformasyon Suçu ve İfade Özgürlüğü Dengesi

Dezenformasyon suçunu düzenleyen normun, ifade özgürlüğünü kısıtlayıcı potansiyeli de bulunmaktadır. Bu nedenle Anayasa’nın 26. Maddesi ile güvence altına alınan ‘’Düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğü’’ ile suçun sınırlarının dengelenmesi gerekir. AİHS’nin 10. maddesi ifade özgürlüğüne müdahale için kanunilik, meşruiyet, gereklilik ve ölçülülük ilkelerini şart koşar. Türkiye’de AYM’nin Wikipedia kararında da görüldüğü üzere, kamu düzeni gerekçesiyle yapılan erişim engellemeleri bile ifade özgürlüğü ile dengelenmek zorunadır.

Dezenformasyon Suçunun Toplumsal Etkileri Nelerdir?

Sosyal medya platformları, geleneksel basına göre çok daha hızlı ve geniş kitlelere ulaşabilen araçlardır. Ancak bu durum, yalan haberin etkisini de büyütmektedir. Clickbait başlıklar, sansasyonel içerikler ve manipülatif görseller ile kişiler hem yanıltılmakta hem de kişilik hakları ihlal edilmektedir.

Yalan haberin doğurabileceği sonuçlar:

• İtibar kaybı ve özel hayatın ihlali
• Maddi ve manevi zararlar
• Toplumsal kutuplaşma
• Devlete ve kurumlara olan güvenin sarsılması
• Bu tür ihlaller karşısında kişiler;
• Erişimin engellenmesi
• Düzeltme ve cevap hakkı
• Maddi-manevi tazminat talepleri
• Savcılığa suç duyurusunda bulunma gibi yollara başvurabilir.

Dezenformasyon Suçuyla Mücadelede Çözüm Önerileri

Yasal düzenlemeler tek başına yeterli değildir. Hukuki müdahaleye ek olarak toplumu bilinçlendirme çalışmaları da gereklidir.

Önerilen stratejiler:

• Eğitim müfredatına medya okuryazarlığı dersi eklenmelidir.
• Kamu kurumları doğru bilgiyi hızlı şekilde paylaşmalı, resmi platformlar güçlendirilmelidir.
• Sosyal medya kullanıcıları için rehberler ve içerik doğrulama araçları yaygınlaştırılmalıdır.
• Dijital platformlar, yanıltıcı içerikleri tespit edebilecek algoritmalar geliştirmelidir.

Dezenformasyon, dijital çağın en karmaşık ve tehlikeli sorunlarından biridir. Türkiye’de yürürlüğe giren 7418 sayılı yasa ile bu soruna yönelik ciddi bir adım atılmıştır. Ancak bu adımın uygulanması sırasında, ifade özgürlüğü gibi temel hakların korunması, hukukun belirlilik ve ölçülülük ilkelerine riayet edilmesi son derece önemlidir.

Toplumun yanıltıcı bilgilere karşı savunmasız bırakılmaması için hem hukuki hem toplumsal düzeyde bütüncül politikalar geliştirilmelidir. Bilgi çağında toplumların en büyük gücü doğru bilgiye ulaşma ve onu akıl süzgecinden geçirme yeteneğidir. Hukuk sistemi ise bu süreci adalet temelinde şekillendirmekle yükümlüdür.