İşverenin İşçiyi Uyuşturucu Testine Göndermesi (Havelsan – Aselsan – Roketsan- TUSAŞ)

İşverenin işçiyi uyuşturucu testine göndermesi son zamanlarda çok başvurulan bir uygulama haline geldi. Haliyle tarafımıza “İşverenin işçiyi uyuşturucu testine göndermesi” mümkün mü şeklinde sorular gelmektedir. İşverenin işyerinde uyuşturucu ve uyarıcı madde kullanımını önleme maksadıyla işçiden uyuşturucu testi talep etmesi uygulaması hem hukuk kuralları hem de iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı kapsamında değerlendirilmesi gereken çok boyutlu bir hukuki meseledir.

İşverenin işyeri kapsamında iş kazalarının ve meslek hastalıklarının önüne geçmek gibi meşru amaçlarla bazı sağlık tetkikleri yaptırabilir. Ancak burada işverenin amacının meşru olması oldukça önemlidir. Ayrıca işveren bu yetkisini keyfi bir şekilde de kullanamaz. Tüm bu hususlar Anayasal hak ve özgürlükler, iş güvencesi ilkeleri, kişisel verilerin korunması ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında uyumlu şekilde ele alınmalıdır. İşverenin işçiyi uyuşturucu testine göndermesi içi bu şartlar olmalıdır.

Savunma, havacılık ve teknoloji alanlarında faaliyet gösteren işletmelerde yürütülen çalışmalar; kamu ve ulusal güvenlik açısından riskli üretim süreçleri bulunmaktadır. Bu kapsamda çalışmalar yürüten işletmelere Havelsan, Aselsan, Roketsan ya da TUSAŞ gibi kuruluşlar örnek gösterilebilir. Bu tür işletmelerde uyuşturucu ve uyarıcı madde kullanımının önlenmesine yönelik kontrollere ilişkin düzenleyici bazı mekanizmaların uygulanması gündeme gelmektedir. Bu noktada temel soru; işverenin işçiyi periyodik veya belirsiz aralıklarla uyuşturucu testine göndermesinin hukuki dayanağı ve sınırlarının neler olduğudur. Avukat Esra Polat Tekin Hukuk ve Danışmanlık olarak sizlere bu hususu hukuki açıdan çok boyutlu bir perspektifle ele alacağız.

İşveren İşçiyi Uyuşturucu Testine Gönderebilir mi?

İşverenler özellikle iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması, verimliliğin arttırılması ve işyerinde disiplin sağlanması gibi gerekçelerle çalışanlarına uyuşturucu testi gibi bazı bedensel testlerin uygulanmasını talep etmektedirler. İşçinin uyuşturucu veya alkol madde tesirinde olması iş hukuku bakımından sakıncalar doğurabilecek bir durumdur. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 25/2-d maddesi gereğince işçinin, “işyerine sarhoş yahut uyuşturucu madde almış olarak gelmesi ya da işyerinde bu maddeleri kullanması” hali işverene haklı nedenle fesih hakkı vermektedir. Ayrıca bu husus 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu madde 28/1 uyarınca da yasaklanmıştır. Ancak işverenin haklı nedenle derhal fesih hakkını kullanabilmesi için çalışanın alkol veya uyuşturucu madde alarak işyerine geldiğini ya da işyerinde bu maddeleri kullandığını somut delillerle ispat edebilmesi gerekmektedir.

Önemle belirtmek gerekir ki işçiye uyuşturucu testinin uygulanabilmesinin en önemli şartı; meşru bir amacın varlığı ve işçinin önceden alınmış rızasının varlığıdır. İşveren meşru bir amacı olmadan ve çalışanın muvafakati bulunmadan işçiyi uyuşturucu testine gönderemez. Ayrıca işverenin işçiyi uyuşturucu testine göndererek ölçülülük ilkesini aşması ve kişisel verilerini korumaması da tamamen hukuki bir ihlal olarak değerlendirilmektedir. Uyuşturucu testine tabi tutulacak işçinin önceden uyuşturucu testinin hangi yöntemle yapılacağı, bu testin hangi amaçla kullanılacağı ve risklerin neler olduğu noktasında bilgilendirilmesi gerekmektedir. Ayrıca uyuşturucu testine tabi tutulan çalışanın test sonucu hakkında bilgilendirilme ve sonuca itiraz etme hakkının olduğu da unutulmamalıdır.

İşveren İşe Girerken Uyuşturucu Testi İsteyebilir Mi?

İşverenin işe girişte işçiden uyuşturucu testi isteyebilmesi öğretide farklı görüşlere yol açmıştır. Bu görüşlerden en çok öne çıkanı yapılan işin niteliği, iş sağlığı ve iş güvenliği açısından gereklilik arz eden durumlarda işveren işe girerken uyuşturucu testi isteyebilir. Ancak bu meşru amacın ispat edilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla işveren bu testi her işçisi için yapmayacak, sadece yaptığı işin niteliği iş sağlığı ve iş güvenliği açısından tehlike oluşturan işçilerden isteyebilecektir.

İşveren her ne kadar işe girişte uyuşturucu testini belirli sınırlar içerisinde isteyebilse de ön koşullardan birisi de iş sözleşmeleri ve iş yerine ait iç yönetmeliklerde bu durumun sınırlarının belirlenmesi gerekliliğidir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. maddesine göre de işverenin meşru menfaatleri ile işçinin kişilik hakları arasında bir denge kurulur ve bu takdirde işveren bu hakkını kullanabilir.

İşveren İşe Girdikten Sonra Periyodik Olarak Uyuşturucu Testi İsteyebilir Mi?

İşveren 4857 sayılı İş Kanunu gereği işçinin iş yerine alkol ya da uyuşturucu madde altında gelmesi halinde işverenin iş sözleşmesini haklı nedenle derhal sona erdirme hakkı bulunmaktadır. Ancak işverenin söz konusu iş sözleşmesini derhal feshedebilmesi için çalışanın alkol veya uyuşturucu madde kullandığının tespit ve ispat edilmesi gerekmektedir. Eğer ki buna ilişkin kuvvetli bir şüphe varsa işverenin işçiyi alkol ve uyuşturucu testi yaptırması mümkündür.

İşverenin işçiyi alkol ve uyuşturucu testine yollaması nedeniyle gelen sonuç kişinin sağlık verilerini oluşturacağı için kişisel veri niteliğindeki verilerine ulaşılması için işçinin açık rıza vermesi gerekir. Ayrıca işveren bu testleri yaptırırken ölçülülük ilkesine uygun bir şekilde hareket etmelidir. Dolayısıyla açık gereklilik arz eden durumlar dışında işverenin işçiyi periyodik olarak örneğin ayda bir ya da 3 ayda bir şekilde uyuşturucu testine göndermesi mümkün değildir.

İşçinin Uyuşturucu Testini Reddetmesi Mümkün Mü?

İşverenin çalışanını uyuşturucu testine tabi tutabilmesinin önemli iki şartı bulunmaktadır. Bunlar; meşru bir neden ve işçinin muvafakatidir. Uyuşturucu testi her işçi bakımından uygulanamaz. İşverenin çalışanın uyuşturucu testi uygulayabilmesi için ancak bir güvenlik gerekçesi ve işin taşıdığı risk gibi sebepleri bulunmalıdır. Bu doğrultuda uçak, gemi, metro ve tren gibi toplu taşıma araçlarını kullananlar ve yüksek risk içeren nükleer santrallerde çalışanlar bakımından alkol ve uyuşturucu testleri yapılabilir.

Unutmamak gerekir ki uyuşturucu testi bütün işçiler bakımından değil yüksek risk taşıyan işçiler bakımından uygulanabilir. İşveren çalışanını uyuşturucu testi yaptırmaya zorlayamaz. İşçinin uyuşturucu testi için numune vermeyi reddetmesi mümkündür. Testi reddeden işçinin bu davranışı uyuşturucu madde kullandığı şeklinde bir sonuç vermez. Ancak uyuşturucu madde kullandığına ilişkin diğer davranışları ve deliller ile birlikte yorumlanabilir.

İşçinin Açık Rızası ve Rızasının Geçerliliği

Anayasamızın 17. maddesi; “Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz.” Hükmünü haizdir. İlgili maddenin iş kanuna olan yansıması işverenin işçiyi koruma ve gözetme borcudur. Buna göre işveren işçinin vücut bütünlüğünü, kişiliğini korumak ve gözetmekle yükümlüdür. Bu nedenle işçiye uygulanabilecek uyuşturucu testlerine bazı sınırlar çizilmesi iş ilişkisinde işverenin işçiyi koruma ve gözetme borcunun bir gereğidir. İşçinin uyuşturucu testine tabi tutulması kişilik haklarına müdahale niteliği taşıdığı için işçinin rızasının alınması elzemdir.

Uygulamada işverenler uyuşturucu testine tabi olacak işçileri, testlerin türünü iş sözleşmeleri kapsamına dahil etmektedir. Ayrıca işçilerle imzalanan bireysel iş sözleşmelerine de uyuşturucu testlerine ilişkin hükümler dahil edilmektedir. İşçi tarafından bireysel iş sözleşmesinin kabulü halinde işçinin açık rızası bakımından kuşku bulunmamaktadır. Ancak genel işlem bakımından iş sözleşmelerine dahil edilen bu hükümlerin işçi için bağlayıcılık kazanabilmesi için; işveren tarafından işçiye uyuşturucu testi hakkında detaylı bilgi verilmesi ve işçinin bu hükümleri kabul etmesi şartları gerçekleşmelidir. Herhangi bir iş sözleşmesinde uyuşturucu testine ilişkin bir hüküm olmaksızın işçiye bu testi uygulaması talep edildiği takdirde ise ancak meşru bir amaç doğrultunda işveren işçiye teklifte bulunabilir. Fakat işçi uyuşturucu testi yaptırmaya zorlanamaz.

İşverenin Meşru Amacı

İşverenlerin uyuşturucu testi uygulanması noktasındaki taleplerinin meşru sebeplere dayandırılmış olması gerekmektedir. Bu nedenler arasında iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması, işyerinde çalışma düzeninin sağlanması vb. gerekçeler olabilmektedir. Uyuşturucu testlerinin işçiye uygulanabilmesinin önkoşulu işverenin korunmaya değer bir menfaati olmasıdır. Ancak işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması amacı işverene iş yerindeki tüm işçilere uyuşturucu testi uygulama hakkı da tanımamaktadır.

İş sağlığı ve güvenliği amacıyla uyuşturucu testine tabi tutulacak işçiler risk oluşturan işi gören işçilerdir. Tüm işçiler bakımından uyuşturucu testi uygulanmasında işverenin korunmaya değer bir menfaati olduğu hukuken kabul edilmemektedir. Nitekim işverenin korunmaya değer meşru bir menfaati olmaksızın uygulamak istediği uyuşturucu testleri hukuka aykırı ve işçinin kişilik haklarına saldırı niteliği taşıyacaktır. Tüm bu nedenlerle işçinin vücut dokunulmazlığı ve kişilik haklarının söz konusu olması nedeniyle işverenin hukuka uygunluk sebepleri oldukça dar yorumlanmalı ve uyuşturucu testleri istisnai nitelik taşımalıdır.

Uyuşturucu Testinin Sonucunun İş Sözleşmesine Etkisi Nedir?

İşverenin meşru nedenlere dayandırdığı uyuşturucu testini işçinin kabul etmesi ile söz konusu test işçiye uygulanabilir. Bu durumda işçi testten önce, bu test hakkında detaylıca bilgilendirilir. Ayrıca işçiye uyuşturucu testi uygulanırken ölçülülük ilkesi gözetilir ve işçiye onur kırıcı davranışlarda bulunmaktan kaçınılması gerekir. Yapılan testin sonucu hakkında değerlendirme ancak yetkili sağlık personellerince yapılmalı ve işçiye bu konuda bilgi verilmelidir. İşçinin test sonucuna itiraz etme hakkının bulunduğu da unutulmaması gereken bir diğer önemli konudur.

İşçinin uyuşturucu testi yaptırmaktan kaçınması halinde bu durum işçinin aleyhine yorumlanabilmektedir. Nitekim işçinin olumsuz birtakım davranışları ve somut bazı deliller ile uyuşturucu testinin yapılmasını da reddetmesi halinde işveren tarafından işten el çekmesinin istenmesi mümkün olabilmektedir. Yargıtay’ın bu yönde de mevcut kararları bulunmaktadır.

Uyuşturucu testi sonucunun pozitif çıkması hali ise her koşulda ve şartta haklı nedenle fesih sebebi oluşturmamaktadır. İşçinin görev yaptığı pozisyon, işyerinin faaliyet alanı vb. pek çok husus test sonucu ile birlikte değerlendirilmelidir. Ancak özellikle havacılık, savunma ve yüksek risk içeren sektörlerde çalışan işçiler bakımından uyuşturucu testi sonucunun pozitif çıkması halinde ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık ve iş güvenliği tehlikeye düşürmek gibi gerekçelerle haklı fesih gündeme gelebilmektedir.

Havelsan – Aselsan – Roketsan- TUSAŞ’ın İşçiyi Uyuşturucu Testine Göndermesi

Havelsan – Aselsan – Roketsan- TUSAŞ çalışanlarının son zamanlarda uyuşturucu testine gönderildiği ve sonucuna göre işçi veya mühendislerin iş sözleşmeleri feshedildiği yönünde uyuşmazlıkların olduğu görülmektedir. Bu kapsamda şirket işçisini direkt işten çıkaramaz. Burada kullanım amacı, işe yansıması ve performansına olumsuz yansıması dikkate alınmalıdır. Aksi durumda iş sözleşmesi feshedilemez.

İşverenler iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması, verimliliğin arttırılması, işyerinde gerekli düzen ve disiplinin sağlanması gerekçeleri ile işçilere alkol ve uyuşturucu testleri uygulamak istemektedir. Bu testlerin uygulanması, işçinin vücut bütünlüğüne ve dolayısıyla özel yaşamına saygı hakkına yönelen bir müdahale oluşturmaktadır. İşçiye yapılmak istenen alkol ve uyuşturucu testlerine ilişkin meşru bir amaç yani hukuka uygunluk sebebi bulunmalı, işçinin rızası alınmalı ve testin gerçekleştirilmesinde ölçülülük ilkesine uygun davranılmalıdır. İşveren hem işe giriş hem de iş ilişkisinin devamı süresince işçiden istenecek alkol ve uyuşturucu testlerinde işçinin kişilik haklarını zedeleyecek müdahalelerden kaçınmak ve onurunun kırılmaması için gerekli önemleri almakla yükümlüdür.

İşverenin İşçiyi Uyuşturucu Testine Göndermesine İlişkin Emsal Kararlar

• Anayasa Mahkemesi, 01.02.2017, 2014/19081 Sayılı Kararı
• İşverenin İşçiyi Uyuşturucu Testine Göndermesi

İşverenler iş ilişkisi kurulmadan önce veya iş ilişkisinin devamında işçinin sağlığına ilişkin veriler konusunda bilgi sahibi olmak için belirli testler ya da bilgileri içeren formların doldurulmasını işçilerden sıklıkla istemektedir. İşçinin sağlık durumuna ilişkin bilgi içeren belgeler veya formalar, hamilelik durumu ya da engellilik hâline ilişkin bilgiler, alkol veya uyuşturucu testi sonuçları, işçinin iş ilişkisinin devamında işe uygunluğunun saptanması için yapılan sağlık muayene sonuçları hastalıkları, ameliyatları, aşı durumu, kan grubu, daha önceden geçirdiği hastalıkları hepsi işçinin sağlığına ilişkin verilerdir. İşçinin sağlığına ilişkin veriler kişisel veridir.