Ölüm Aylığı (Dul ve Yetim Maaşı)

Ölüm aylığının halk arasında adı dul veya yetim maaşıdır. Ölüm aylığı, kişi ölmesi durumunda çocuklarına ve eşine emekli maaşının bağlanmasına denir. Ölüm sigortasından hak kazanılan yardımların başında ölüm aylığı gelir. Ölüm aylığı, ölüm sigortasından hak sahiplerine ödenen temel yardım niteliğindedir. Bu aylık; günlük dilde dul ve yetim aylığı olarak da adlandırılır. Kanun koyucu, ölüm sigortasından bağlanacak aylığın bağlanma şartlarını, aylıkta hak sahiplerinin paylarını ayrıntılı bir şekilde düzenlemiştir.

Ölüm aylıkları kanuna göre hesaplanır ve aylıktaki payları dikkate alınmak suretiyle her hak sahibine ayrı ayrı hesap edilerek ödenmektedir. Ölüm aylığının hak sahiplerine bağlanabilmesi için yazılı şekilde başvuruda bulunulması gerekmektedir. Yine kanunda belirtilen bir takım şartların varlığı halinde ölüm aylığının kesilmesi de mümkündür. Avukat Esra Polat Tekin Hukuk ve Danışmanlık olarak bu makalemizde yetim-ölüm aylığından bahsedeceğiz.

Ölüm Aylığı Nedir?

Ölüm aylığı, ölüm sigortasından hak sahiplerine ödenen temel yardım niteliğindedir. Bu aylık; günlük dilde dul ve yetim aylığı olarak da adlandırılır. Sigortalının vefatı durumunda belirli şartları taşıyan eş ve çocukları ölüm aylığından faydalanabilirler. Ölüm aylığının hak sahiplerine bağlanabilmesi için yazılı şekilde başvuruda bulunulması gerekmektedir.

SGK’ya başvuruda bulunulabileceği gibi Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma (SYD) Vakfına giderek veya e-Devlet Kapısı üzerinden Sosyal Yardım Başvuru Hizmeti sekmesi kullanılarak da başvuruda bulunulabilir.2025 yılı itibariyle Öksüz ve Yetim Yardım Programında şartları sağlayan hak sahibi kişilere 7 bin 234 TL ödeme yapılmaktadır. Bu kapsamda dul ve yetim aylığı almak isteyenler aşağıda yer alan yolu izlemeleri gerekmektedir.

5510 sayılı kanunun 34. maddesinde ölen ana/babalarından dolayı kız çocuklarına ölüm aylığı bağlanması; yaş koşulu aranmaksızın, kız çocuğunun evli olmaması, evli olmakla beraber sonradan boşanması veya dul kalması, 5510 sayılı kanun veya yabancı bir ülke mevzuatı kapsamında çalışmaması veya kendi sigortalılığı nedeniyle gelir veya aylık almaması şartlarına bağlanmıştır.

Ölen sigortalının dul eşine ölüm aylığı bağlanması için aranan tek koşul, ölen sigortalı ile ölüm tarihinde resmi nikâh akdinin bulunmasıdır. Dolayısıyla, hak sahiplerine bağlanan ölüm aylıkları, hak sahiplerinin kendi sigortalılıkları nedeniyle bağlanan aylıklar olmadığından, ölen eşinden aylık bağlananların aldıkları ölüm aylığı, ana/babadan hak sahibi olmalarına engel oluşturmamaktadır.

Ölüm Aylığına Hak Kazanma Koşulları Nelerdir?

Kanunun yürürlük tarihinden sonra ölen sigortalıların hak sahiplerine ölüm aylığı bağlanabilmesi için;

• En az 1800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş veya,
• 4/1-(a) sigortalıları için, her türlü borçlanma süreleri hariç en az 5 yıldan beri sigortalı bulunup, toplam 900 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş,

olması şartıyla ölüm aylığı bağlanır.

Ayrıca;

a-) Malullük, vazife malullüğü veya yaşlılık aylığı almakta iken veya malullük, vazife malullüğü veya yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanmış olup henüz işlemleri tamamlanmamış,

b-) Bağlanmış bulunan malullük, vazife malullüğü veya yaşlılık aylığı, sigortalı olarak çalışmaya başlamaları sebebiyle kesilmiş,

durumda iken ölen sigortalıların hak sahiplerine yazılı istekte bulunmaları halinde ölüm aylığı bağlanır.

Ölüm aylığı bağlanabilmesi için sadece 4/1-(a) sigortalıları için öngörülen her türlü borçlanma süreleri hariç en az 5 yıldan beri sigortalı bulunup, toplam 900 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olması şartında; gerek ölen sigortalı tarafından, gerekse hak sahipleri tarafından yapılan tüm borçlanmalar bu şartların oluşmasında dikkate alınmamaktadır.

Ancak, 1/10/2008 tarihinden önce ölen sigortalıların 900 gün hesabında borçlanılan tüm süreler dikkate alınmaktadır. Ayrıca, kendi nam ve hesabına (5510 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi) çalışan sigortalıların hak sahiplerine ölüm aylığı bağlanabilmesi için ölen sigortalıların genel sağlık sigortası primi dâhil, prim ve prime ilişkin her türlü borçlarının ödenmiş olması şarttır.

Ölüm Aylığının Talep Edilmesi ve Bağlanması

Ölüm sigortalısından geride kalan hak sahiplerine aylık bağlanabilmesi için, hak sahiplerinin yazılı olarak talepte bulunması şarttır. Yazılı başvuru Sosyal Güvenlik Kurumu’na yapılmaktadır. Yapılan başvurularda Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından bir form doldurtulmaktadır. Akabinde ise kişinin ölüm aylığına hak kazanıp kazanmadığının araştırılması için bir müfettiş atamasında bulunulur.

Kural olarak ölüm aylığı, ölüm tarihi itibari ile hak sahibi durumunda olanlar bakımından, ölümü izleyen ay başından itibaren ödenmeye başlanır. Kişi sigortalının ölüm tarihinden sonra hak sahibi durumuna gelmiş ise hak sahibi niteliğini kazandığı tarihi izleyen ay başından itibaren ölüm aylığı ödenmeye başlanır.

Ölüm Aylığının Hesaplanması

Ölüm sigortalısından bağlanacak aylığın hesabında aşağıdaki esaslara dayalı olarak hesap yapılır. Aylık bağlamada ölüm tarihi itibarı ile kişinin sigortalı ya da hak sahibi durumuna göre aylığın bağlanma esasları değişmektedir.

• Sigortalı Malullük, Vazife Malullüğü ya da Yaşlılık Aylığına Hak Kazanmaya yahut Bu Aylıkları Almakta İken Ölmüş ise

Sigortalı malullük, vazife malullüğü ya da yaşlılık aylığına hak kazanmış yahut bu aylıkları almakta iken ölmüş ise bağlanacak ya da bağlanmış olan aylıkları ölüm aylığı olarak hak sahiplerine ödenir (m. 33/a) Malullük veya yaşlılık aylığı bağlandıktan sonra sigortalı olarak çalışmaya başlayanlardan ölenler için çalışılan süre sigorta bakımından değerlendirildikten sonra bu aylıklar yeniden hesaplanır ve bulunan miktar ölüm aylığı olarak hak sahiplerine ödenir (m. 33/b).

• Ölüm Tarihi İtibarı ile Aylığa Hak Kazanmamış veya Aylık Bağlanmamış Olma Durumu

Ölüm tarihi itibarı ile yaşlılık yahut malullük aylığı almaya hak kazanamamış durumda sigortalı olarak çalışmakta iken ölen ve ölüm sigortasından aylık bağlanıma şartlarını sağlamış bulunan sigortalının hak sahiplerine aylık bağlanırken sigortalılar, (1) 9000 günden az yaşlılık, malullük ve ölüm sigortası prim ödemiş iseler 9000 gün prim ödemiş gibi aylık hesabı yapılarak, (ii) 9000 günden fazla prim ödemiş iken ölenler içinse toplam prim ödeme gün sayısı üzerinden hesaplanacak aylık ölüm aylığı olarak ödenir. İşçiler bakımından (m. 4/a için) ise 7200 gün olarak esas alınarak hesap yapılı Yani m. 4/a kapsamında sigortalı olarak çalışan kimseler ölüm tarihi itibarı ile yaşlılık ya da malullük aylığına hak kazanmamış durumda ise 7200 gün prim ödemiş farz edilerek ölüm aylığı hesabı yapılır.

• Aylık Bağlandıktan Sonra Çalışmakta Olanların Durumu

Kendilerine yaşlılık ya da malullük aylığı bağlanmış olanlardan yeniden sigortalı olarak çalışmaya başlayanlar iki grupta toplanabilir. Bunlardan birisi aylıkları kesilerek sigortalı olarak çalışmaya başlayanların durumudur Diğer grup ise sosyal güvenlik destek primi ödeyerek sigortalı olarak çalışmakta olan kişilerdir.

Yaşlılık ya da malullük aylığı kesilerek çalışmaya başlayan sigortalı ölürse, yaşlılık ya da malullük aylığı kesildikten sonra çalıştıkları dönem dikkate alınmak suretiyle yaşlılık ya da malullük aylığı yeniden hesaplanır ve hesap edilen bu aylıklar ölüm aylığı olarak hak sahiplerine ödenir. Bir başkasının bakımına muhtaç durumda olan maluller açısından artırılmış %10’luk kısımlar ölüm aylığı bakımından dikkate alınmaz. Sosyal güvenlik destek primi ile çalışmakta iken ölen kişiler bakımından kişilerin ölümleri halinde bağlanmış olup da almakta oldukları aylıklar aynen yaşlılık aylığı almakta iken ölenler için olduğu gibı ölüm aylığı olarak hak sahiplerine bağlanır.

Ölüm Aylığın Durdurulması, Kesilmesi ve Yeniden Bağlanması

Bağlanmış olan ölüm aylığı, tahakkuk edilen tarihten itibaren aralıksız olarak 12 ay süre ile hak sahibi tarafından tahsil edilemez ise bu sürenin sonunda aylık ödenmesi durdurulur. Aylık ödeme şartlarının devam edip etmediği kontrol edilir ve devam ediyor ise aylığın ödenmesine devam olunur. Hak sahiplerinin durumlarındaki değişiklik ölüm aylığı hak sahipliğini de etkiler.

• Ölüm Aylığının Durdurulması ve Kesilmesi

Bağlanmış olan ölüm aylığı, tahakkuk edilen tarihten itibaren aralıksız olarak 12 süre ile hak sahibi tarafından tahsil edilmez ise bu sürenin sonunda aylık ödenmesi durdurulur. Aylık ödeme şartlarının devam edip etmediği kontrol edilir ve devam ediyor ise aylığın ödenmesine devam olunur. Hak sahiplerinin durumlarındaki değişiklik ölüm aylığı hak sahipliğini de etkiler Eşin evlenmesi, kız çocuğunun evlenmesi veya çocuklarım eğitim bakımından mezuniyet durumları veya yaş sınırlarını doldurmaları halinde hak sahipliği durumları da sona erer. Hak sahiplerine bağlanmış bulunan ölüm aylığı, aylık almakta olan dul ve yetimler bakımından hak sahipliği şartlarının kalktığı tarihi izleyen aybaşından itibaren kesilir.

• Ölüm Aylığının Yeniden Bağlanması

Aylığın kesilmesine yol açan sebeplerin ortadan kalkması durumunda mesela kız evladın boşanması veya eşinin ölmesi halinde kesilen ölüm ayıkları müracaat tarihini takip eden aybaşından itibaren yeniden bağlanır. Aylığı hak sahipliği niteliğini kaybetmiş olması nedeniyle kesilen çocuklardan daha sonra “Kurum Sağlık Kurulu kararı ile çalışma gücünü en az % 60 oranında kaybederek malul olduğu anlaşılanlara, 34 üncü maddede belirtilen şartları taşımaları halinde, malullük durumlarının tespitine esas teşkil eden rapor tarihini takip eden aybaşından itibaren, aylık bağlanır.” Ancak bu çocuklar m. 97 kapsamında kontrol muayenesine tabi olarak aylık almaya başlar. Yeniden bağlanan aylık, aylığın kesildiği tarihten tekrar bağlandığı tarihe kadar geçen süre için 55 inci maddenin ikinci fıkrasına göre artırılmak suretiyle belirlenir. Özetle ölüm aylığı bakımından hak sahipliğinin düşmesi durumunda aylıklar kesilir, yeniden hak sahipliği durumuna gelmesi durumunda ise kesilen aylık talebi izleyen aybaşından itibaren yeniden bağlanır.

Ölüm Ayığında Boşandığı Eşi İle Birlikte Yaşamaya Devam Eden Kız Çocukları Meselesi

Kız çocukları bekar olması, sigortalı olarak çalışmaması halinde ölüm sigortasından aylık alma hakkına sahiptir. Evlenen kız çocuklarının aylığı kesilir; boşandığında ise talep etmesi halinde talebi izleyen aybaşından itibaren tekrar yetim aylığı bağlanır. Ülkemizde bir hukuki mesele olarak ortaya çıkan sorun; evlenen kız çocuklarının eşinden boşanması ve ana-babasından aylık bağlandıktan sonra boşandığı eşiyle birlikte yaşamaya devam etmesi durumudur. Bu meselenin psikolojik kaynağı Türk toplumunda imam nikahı resmi nikah ikileminin sürmesi ve birlikte yaşayanların imam nikahlı olarak evliliklerini sürdürmesidir. Halk da bu durumu meşru imiş gibi algılamaktadır.”

Kanun koyucu bu durumu hakkın kötüye kullanması olarak nitelendirmiştir. Boşandıktan sonra kız çocuğun boşandığı eşiyle birlikte yaşamayı sosyal güvenlik hakkını kötüye kullanmak olarak kabul eden kanun koyucu bunu engellemek maksadı ile özel bir düzenleme yapılmıştır. Buna göre ” Eşinden boşandığı halde, boşandığı eşiyle fiilen birlikte yaşadığı belirlenen eş ve çocukların, bağlanmış olan gelir ve aylıkları kesilir. Bu kişilere ödenmiş olan tutarlar, 96 ncı madde hükümlerine göre geri alınır. “(SSGSSK. m.56/2). Bu hükmün anayasaya aykırılığı iddia edilmiş ancak Anayasa Mahkemesi bu hükmü anayasaya aykırı bulmamıştır.