İmza İncelemesi

İmza incelemesi, bir belgede bulunan imzanın gerçekten belgede ismi yazılı kişiye ait olup olmadığını belirlemeye yönelik teknik ve bilimsel bir analiz sürecidir. İnceleme için öncelikle söz konusu (şüpheli) imza, imza sahibine ait olduğu kesin olarak bilinen örnek imzalarla karşılaştırılır. Amaç, tartışmalı imzanın incelenen kişi tarafından atılıp atılmadığını tespit etmektir. Bu süreçte uzmanlar, imzanın kişiye özgü özelliklerini mercek altına alır.

Bir imza, sahibinin alışkanlıkları ve el hareketleriyle şekillenen, farkında olmadan oluşan karakteristik öğeler içerir. Dolayısıyla incelemede, imzanın genel görüntüsü, harf ve şekil yapıları, kalemin hareket yönü, hız ve ritmi, kalem basınç izleri gibi unsurlar detaylı olarak değerlendirilir. Uzman, tartışmalı imzadaki çizgileri ve formları, kişinin örnek imzalarındaki yerleşik alışkanlıklarla tek tek karşılaştırır. Eğer imzanın doğal akıcılığı, eğimi veya karakter yapıları örneklerle tutarlı değilse, bu farklılıklar imzanın taklit (sahte) olduğunu gösterebilir. İmza inceleme uzmanı tüm bu kriterlerdeki uyum ve tutarsızlıkları analiz ederek imzanın ilgili kişinin eli ürünü olup olmadığına dair bir kanaate varır. Sonuç, genellikle bir bilirkişi raporu olarak sunulur.

İmza ve İmza İncelemesi Nedir?

İmza; kişinin kalem veya benzeri yazı araçları ile kağıt başta olmak üzere belirli bir yüzeyin küçük bir alanına çizdiği anlamlı veya anlamsız şekiller bütünüdür. Hukuken imza, sahibini sorumluluk altına sokmakta ve hukuki delil kabul edilmektedir. Bir belgeyi imzalayan kişinin, bu belgenin içeriğini bildiği, onayladığı ve kabul ettiği varsayılır.

İmza; sahibinin farkında olmadan, sahibine ait özel karakteristik hareketler içerir. Kişi imza atarken belli alışkanlıklar gösterir, hızlı, seri hareketlerle imzasını atar. Atılan imza, sahibinin karakteristik özelliklerini barındırır. İmzanın taklit edilmesi mümkündür. Ancak taklit edilerek oluşturulan sahte imza gerçek imzada bulunan karakteristik özellikleri barındıramaz. Bu mümkün değildir. İstenildiği kadar özenle bir imza taklit edilmiş olsun, ortaya çıkan sahte imza şekilsel olarak gerçek imzaya ne kadar benzerse benzesin gerçek imzada bulunan karakteristik detayları içeremez. İşte bu sonuca da imza incelemesi ile ulaşılır.

İmza incelemesi, bir imzaya itiraz edilmesi halinde imzanın ilgili kişiye ait olup olmadığına, ilgili kişinin elinin ürünü olup olmadığına yönelik yapılan bir incelemedir. İmza incelemesi teknik ve bilimsel bir süreç olup, bu inceleme sonucunda bir belgede bulunan imzanın ilgili kişiye ait olup olmadığı belirlenir.

İmza İncelemesi Kim Tarafından ve Nasıl Yapılır?

İmza inceleme teknik ve bilimsel bir konudur. Dolayısıyla imza incelemesinin hakim tarafından yapılması mümkün değildir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu madde 266’ya göre çözümü hukuk dışında, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde, taraflardan birinin talebi üzerine yahut kendiliğinden, mahkemece bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verilebilir. İmza incelemesi de teknik ve bilimsel bir süreç olduğundan, bu incelemeye gerek görülmesi halinde, inceleme alanında uzman kişilere yaptırılır. İmza incelemesi “adli belge inceleme uzmanı” veya “grafoloji uzmanı” olarak adlandırılan uzman tarafından gerçekleştirilir. İmza sahibinin imzasını inkar etmesi veya imzaya itiraz edilmesi halinde talep üzerine veya resen mahkemece bilirkişi olarak grafoloji uzmanına başvurulmasına karar verilerek inkar/itiraz konusu imza incelemeye tabi tutulabilir. Bu inceleme ile imzanın ilgili kişiye ait olup olmadığı ortaya konmaya çalışılır.

İmza incelemesinde, gerçekliği şüpheli olan imzanın ilgili tarafından atılıp atılmadığı tespit edilmektedir. Bu tespite ulaşmak için karşılaştırma yöntemi uygulanmaktadır. Bunun için de ilgili kişinin imza örneklerinin temin edilmesi gerekmektedir. Burada iki kaynaktan yararlanılır. Bunlarda ilki ilgili kişinin huzurda alınan imza örnekleridir. İlgili kişinin kolluk görevlilerin, savcılığın, hakimin veya müfettişin huzurunda imzası alınır. Kişinin oturarak ve ayakta olmak üzere hem sağ hem sol elinden birden fazla imzası alınır. Kişinin imzası alınırken kişi rahat ettirilmeli, kişiye herhangi bir baskı yapılmamalı ve hiçbir telkinde bulunmamalıdır. Huzurda alınan imza örnekleri “istiktap tutanağı” olarak adlandırılır. Tartışmalı imza ile kişinin huzurda alınan imza örnekleri görevlendirilen bilirkişilerce ayrıntılı olarak karşılaştırılır.

İmza incelemesinde yapılan karşılaştırmada ilgili kişinin huzurda alınan imzaları yanında “samimi imza örnekleri”nden de yararlanılması daha hızlı ve sağlıklı sonuca ulaşmada katkı sunmaktadır. Samimi imza örnekleri imza sahibinin tüm karakteristik özelliklerini barındırmakta olup bu nedenle imza incelemesinde ayrı bir öneme sahiptir. Kişinin samimi imza örnekleri uygulamada resmi belgelerden elde edilmektedir. Bu nedenle mahkeme tarafından imza itirazında bulunan kişinin imzasının bulunduğu resmi belgeler ilgili yerlerden talep edilir ve bilirkişilere sunulur. Uygulamada ilgili kişinin asgari üç adet resmi belgelerdeki imzası temin edilir. Bununla birlikte talep edilen resmi belgelerin itiraz edilen imzanın yer aldığı belgeden önceki tarihli olması ve mümkün olduğunca yakın tarihli olması sağlıklı bir sonuç için önem arz etmektedir. Bilirkişi itiraz edilen belge üzerindeki imzayı, ilgili kişinin mahkeme huzurunda verdiği imza örnekleri ve resmi belgelerdeki imzası ile karşılaştırarak incelemesini sonuçlandırır ve raporunu mahkemeye sunar.

İmza incelemesinde mikroskop ve ışık kaynakları gibi teknik cihazlardan yararlanılır. İmza kişiye özgü karakteristik özellikler barındırır. İmza incelemesinde de kişiye özgü bu karakteristik detaylar aranır. İmza incelemesinde imzanın genel görüntüsü, yüksekliği, kapladığı alan, meyil açıları, imzada yer alan harf ve şekillerin yapısı, imza atmada kullanılan kalem veya benzeri yazı aracının yönü, hız ve ritmi, kullanılan yazı aracının bıraktığı basınç izleri gibi pek çok unsur değerlendirilir. Görevlendirilecek bilirkişilerce yapılacak imza incelenmesinin nasıl yapılacağı, incelemede dikkat edilecek hususlar Yargıtay kararı ile açıkça ortaya konmuştur (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 30/05/2001 tarihli ve 2001/12-436 Esas, 2001/467 Karar sayılı kararı). İlgili karara göre herhangi bir belgedeki imzanın, atfedildiği kişiye ait olup olmadığı hususunda yapılacak bilirkişi incelemesi,

• Konunun uzmanınca yapılmalı.
• Yeterli teknik donanıma sahip bir laboratuvar ortamında yapılmalı.
• Optik aletler ve o incelemenin gerektirdiği diğer cihazlar kullanılarak yapılmalı.
• Grafolojik ve grafometrik yöntemlerle yapılmalı.
• Bu alet ve yöntemlerle gerek incelemeye konu ve gerekse karşılaştırmaya esas belgelerdeki imzanın tersim, seyir, baskı derecesi, eğim, doğrultu gibi yönlerden taşıdığı özelliklerin tam ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde belirlenip karşılaştırılmalı.
• Sonuçta imzanın atfedilen kişiye ait olup olmadığının, dayanakları gösterilmiş, tarafların, mahkemenin ve Yargıtay’ın denetimine elverişli bir raporla ortaya konulması,
• Gerektiğinde karşılaştırılan imza veya yazının hangi nedenle farklı veya aynı kişinin eli ürünü olduklarının fotoğraf ya da diğer uygun görüntü teknikleriyle de desteklenmesi

gerekir.

Bir İmzanın Ne Zaman Atıldığı Tespit Edilebilir Mi?

Bazı uyuşmazlıklarda sözleşmenin, protokolün veya senedin düzenlendiği gerçek tarih ile dosyadaki tarih arasında farklılıklar söz konusudur. Zira belgeyi elinde bulunduran kişi sonradan gerçek dışı bir tarih veya yazı yazabilmektedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararı doğrultusunda ülkemiz koşullarında, karar tarihi itibariyle böyle bir tespitin yapılması mümkün değildir.

Ne yazık ki Türkiye’de mevcut teknik imkanlarımız doğrultusunda halen yazı ya da mürekkep yaşı belirlemesi yapamıyoruz. Esasında Dünya’da da çok sınırlı ölçüler içerisinde ve 6 aydan daha eski yazılar için sadece belirli kişiler tarafından yapılabiliyor ve henüz yöntemler oturmuş değil. Türkiye’de ise bunu yapan bir kurum ya da kuruluş mevcut değil. Bir imzanın ne zaman atıldığı mevcut teknolojiyle tespit edilmesi mümkün değildir. Fakat imzanın hangi tür kalemle atıldığı veya aynı kalem türüyle mi doldurulduğu tespit edilebilmektedir. Bu şekilde de imzanın ortalama ne zaman atıldığı tespit edilmektedir.

Fotokopi Belge Üzerinde İmza İncelemesi Mümkün Mü?

Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre fotokopi belge üzerinde imza incelemesi yapılması mümkün değildir. Bu nedenle imza incelemesine esas alınan belgenin aslı olmalıdır. Ancak bazı durumların varlığı halinde fotokopi belgeler üzerinden de inceleme yapılması kabul görebilmektedir. Fotokopi belgeler üzerinden imza incelemesi yapılabilmesi için:

• Belge aslına ulaşılmasının mümkün olmaması gerekir.
• Mahkeme tarafından belgenin aslının temin edilemediği ve edilmesinin mümkün olmadığı açıkça inceleme yapılacak kuruma müzekkerede belirtilmesi gerekmektedir.
• Fotokopi belge, belgenin orijinalinden çekilmiş olmalıdır. Doğrudan orijinal belgeden çekilmeyen, bir başka deyişle fotokopiden çekilen fotokopinin kabulü mümkün olmayacaktır.
• Fotokopinin inceleme yapılacak hususlar konusunda eksiksiz olması gerekir.

Bu şartların varlığı halinde fotokopi belge üzerinde imza incelemesi yapılabilmesi mümkün olmaktadır. Ancak kriminal tarafından kullanılan çoğu teknik ıslak imza ve yazı üzerinden ışık teknikleri kullanılarak gerçekleştirildiği için fotokopi belge üzerinden inceleme neticesinde bir sonuca varılması oldukça güç olacaktır.

Sahte Senet İncelemesi

Hukuk yargılamasında imza incelemesi, imzaya itiraz edilmesi halinde imzanın itiraz eden kişinin elinin ürünü olup olmadığı konusunda yapılan incelemedir. Başlatılan icra takibinin dayanağı olan belgede bulunan imzaya itiraz eden borçlunun itirazını bertaraf etmek isteyen alacaklı, genel mahkemelerde itirazın iptali davası açar. Nitekim imzanın borçluya ait olduğunu ispat külfeti alacaklıdadır. ⁴ Bu genel mahkemede mahkeme, itiraz edilen imzanın borçluya ait olup olmadığını bilirkişi incelemesi marifetiyle tespit edecektir.

Bilirkişi incelemesi yapılabilmesi için imzaya itiraz eden kişiden mahkemede imza örneği alınır. Bununla beraber imza itirazında bulunan kişinin daha önceden resmi kurumlara vermiş olduğu imza örnekleri mahkeme tarafından ilgili kurumlardan talep edilmektedir. Bilirkişi imzaya itiraz edeninin itiraz ettiği belge üzerindeki imzası ile kurumlardan gelen ve mahkemede verdiği imza örnekleri üzerinden bir inceleme yapar. Bu incelemeyi yaparken uyması gereken bir takım kıstaslar bulunmaktadır. Bu kıstasların neler olduğunu inceleyeceğiz.

Ceza yargılamasında ise sahte imza; belgede sahtecilik, senedin anlaşmaya uygun doldurulmaması, dolandırıcılık gibi suçlara vücut vermektedir. Bu durumda savcılığa suç duyurusunda bulunulmalıdır. Savcılık üstte belirtilen şekilde imza incelemesi yapar. Çoğu zaman bu incelemeyi bilirkişi, emniyet veya jandarma kriminal veya adli tıp kurumu üzerinden gerçekleştirir.

İmza inceleme için kişinin imza örnekleri büyük bir öneme sahiptir. Adı üzerinde imzalar samimidir. Yani üzerinde hiçbir amaç güdülmeden atılan imzalardır. Kişinin gerçek tüm kaligrafik özelliklerini taşımaktadır. Bunun için imza inceleme yaparken muhakkak birkaç tane samimi imza örneklerinin görülmesi gerekmektedir.

Uygulamada imza inceleme için kolluk görevlilerin, savcılığın, hakimin veya müfettişin huzurunda kişi tarafından ayakta, oturarak verilen imza örnekleridir. Bu tür imza örnekleri alınırken dikkat edilmesi gereken bazı hususlar vardır. Bunlar şu şekilde sıralanabilir:

• Kişi rahat ettirilmelidir,

• Kişiye baskı yapılmamalıdır,

• İmza örneği alınırken imza ile ilgili hiçbir şekilde telkinde bulunulmamalıdır,

• En az 3-5 sayfa imza örneği alınmalıdır,

• Hem sağ hem sol elinden imza örneği alınmalıdır.

Bununla birlikte bazı durumlarda fotokopi belge üzerinde imza incelemesi hiçbir şartta mümkün değildir. Örneğin bono, çek ve senet gibi kıymetli evraklar üzerinde imza incelemesi yapılırken Yargıtay içtihatları gereği esas olan orjinalleri üzerinden yapılmasıdır. Mahkeme tarafından inceleme yaptırılsa bile tek başına hükme esas alınamaz. Ancak başka bilgi ve belgelerin varlığı halinde onlarla birlikte değerlendirme konusu yapılabilir.

Evrakta sahtecilik ve resmi evrakta sahtecilik gibi suçlarda sahteliği iddia olunan belgelerin fotokopileri üzerinden imza incelemesi yapılması mümkün değildir. Bu konuda Yargıtay tarafından verilmiş açık içtihadı kararlar mevcut bulunmaktadır. Şöyle ki; Yargıtay görüşüne göre sahteliği iddia olunan evraklara binaen cezaya hükmedilebilmesi için öncelikle belgelerin aslının mahkemeye getirtilmesi gerekmektedir. Bir evrakın sahteliği iddiası ile yürütülecek soruşturma ve kovuşturmalarda yapılacak bilirkişi incelemesinde ancak ve ancak belge aslı kullanılabilmektedir. Resmi evrakta sahtecilik gibi suçlarda evrakın sahteliğine ilişkin olarak yapılacak inceleme ve araştırmalar fotokopi belge üzerinden yapılamamaktadır. Mahkemece bu durum gözetilmeden fotokopi belge üzerinden yapılan incelemeler hükme esas alınarak sanık hakkında verilecek cezalar bozmayı gerektirecektir.

İmza İncelemesinde Nelere Dikkat Edilir?

Bir imzanın sahibini belirleyebilmek için incelenen ve her insanda farklılık gösteren en önemli motor alışkanlıklarıdır.

• Tersim Biçimi (Genel Şekil/Form), imzanın kağıt üzerindeki ilk göze çarpan genel tasarımı, şekli ve modelidir. İmzanın harf karakteri içerip içermediği veya tamamen çizgisel hatlardan mı oluştuğu bu terimle ifade edilir.
• İşleklik Derecesi (Çizgi Kalitesi), imzanın atılışındaki el becerisi, akıcılık ve serbestlik düzeyidir. Yüksek işleklik, imzanın hızla ve duraksamasız atıldığını gösterir; düşük işleklik ise tereddüt ve yitime (sahtecilik) işaret edebilir.
• Alışkanlıklar (Motor Alışkanlıkları), imza sahibinin yıllar içinde otomatikleşmiş, bilinçsizce oluşan ve o kişiye özgü olan temel yazım hareketleridir (örneğin harf bağlantı noktaları, kalemi koyma/kaldırma şekli).
• İstif (Düzenleme), imzanın belge üzerindeki konumu, kapladığı alan ve diğer yazı veya çizgilere göre yerleşim düzenidir.
• Eğim, imza içindeki harflerin veya çizgisel unsurların dikey eksene göre sağa veya sola doğru gösterdiği açısal eğikliktir.
• Doğrultu (Seyir), imzanın satır hizasına göre izlediği genel yönelimdir. Düz, yukarı tırmanan veya aşağı inen bir seyir izleyebilir.
• Hız (Tempo), imzanın atılma süresi ve ritmidir. Hızlı atılan imzalarda çizgiler daha akıcıyken, taklit amacıyla yavaş atılan imzalarda çizgilerde kesiklik gözlenebilir.
• Baskı Derecesi (Presyon), imza atılırken kalemin kağıt üzerine uyguladığı kuvvetin şiddeti, sürekliliği ve dağılımıdır. Baskıdaki ritmik değişimler, aidiyet tespiti için hayati önem taşır.
• Harf/Grama Oluşumu, imza içerisindeki tek tek harflerin, şekillerin veya çizgisel vuruşların nasıl oluşturulduğu, başlangıç ve bitiş noktaları, kavisleri ve kesintileri gibi yapısal özellikleridir.
• Çizgi Kalitesi, çizgilerin titrek, dolambaçlı, kesik kesik veya pürüzsüz ve sürekli olması gibi fiziksel görünüm özellikleridir.
• Fulaj İzi (Baskı İzi), kalemin kağıt üzerine yaptığı baskı sonucu oluşan, gözle zor görülen, kağıdın alt tabakasındaki derin izlerdir. Elektrostatik cihazlarla (ESDA) tespit edilir ve önemli bir sahtecilik kanıtı olabilir.