Müdafi veya Vekil Avukatın Dosya İnceleme Yetkisi

Avukatın dosyayı inceleme yetkisi, ceza yargı sistemimizde; savunma hakkının kullanılması açısından hayati öneme sahiptir. Müdafi ya da vekil avukat hem soruşturma hem de kovuşturma evresinde müvekkiline dair tüm bilgi ve belgelere erişebilmelidir. Avukatın dosya inceleme yetkisinin kısıtlanması; adil yargılanmanın engellenmesi manasına gelmektedir. Elbette uygulamadan bu yetkiye sınırlamaların getirilmesi hususu mevcuttur. Ancak getirilen sınırlamaların; kanunilik, ölçülülük, gereklilik gibi kriterlere uyum sağlaması elzemdir.

Söz konusu kriterlere uyulmadan, dosya inceleme yetkisine getirilen sınırsız sınırlamalar; keyfiyet doğurur. En önemlisi kişinin adil yargılanma ve savunma hakkını doğrudan etkiler. Yürütülen hukuki sürecin güvenilirliği ancak olabildiğince şeffaflıkla olacaktır. Ancak tüm bunlarla beraber soruşturmanın gizliliği ilkesinin önemi de yabana atılmamalıdır. Soruşturmanın gizliliği ilkesi ile dosya inceleme yetkisi arasındaki dengeyi kurmak önemlidir.

Avukatın Dosya İnceleme Yetkisi Ne Demektir?

Dosya inceleme yetkisi; ceza yargılamasında tarafların ve avukatlarının soruşturma ya da kovuşturma dosyasına eklenen bilgi, belge ve hatta delilleri inceleyebilme yetkisi olarak tanımlanabilir. Avukatın dosya inceleme yetkisi 5271 sayılı Ceza Muhakemeleri Kanunu’nun 153. maddesinde düzenlenmiştir. Anılan madde hükmü gereğince; avukat soruşturma evresinde dosyayı inceleyebilir ve dosyanın bir suretini alabilir. Nitekim bu yetki sınırsız değildir. Buna göre soruşturmanın amacının tehlikeye düşebileceği hallerde; avukatın dosya inceleme yetkisi sınırlandırılabilir.

Kovuşturma evresinde de yine avukatın dosya inceleme yetkisi vardır. Soruşturma evresinden farklı olarak kovuşturma evresinde avukatın dosyayı inceleme yetkisi hiçbir surette sınırlandırılamayacaktır. Dosyayı inceleme hakkı, Anayasa madde 36 kapsamında düzenlenen “adil yargılanma hakkı” ile doğrudan ilgilidir. Avukatın söz konusu yetkisi; dosyanın incelenmesini, dosyadaki bilgi, belge ve evraklardan örnek alınmasını kapsar. Avukat iki farklı sıfatla dosya inceleme yetkisini kullanabilir;

• Müdafi sıfatı ile avukatın dosya inceleme yetkisi: Müdafi ceza yargılamasında şüpheli veya sanığın savunmasını yapan avukattır. (CMK madde 2) Bu açıdan şüpheli ya da sanığın açık iradesi doğrultusunda veya baro tarafından görevlendirilen avukat vekaletnamesi dahi olmadan dosyayı inceleme yetkisini kullanabilir.
• Vekil sıfatı ile avukatın dosya inceleme yetkisi: Katılan, suçtan zarar gören veya malen sorumlu kimseyi ceza muhakemesi sürecinde temsil eden avukattır. Bu açıdan katılanı, suçtan zarar göreni veya malen sorumlu kimseyi temsil eden avukat vekaletnamesi bulunmaksızın dosyayı inceleme yetkisini kullanabilmektedir

Müdafi veya vekil dosyayı inceleyerek müvekkil hakkında izleyeceği stratejiyi veya yapacağı savunmayı belirler. Bu doğrultuda savunmasının yönünü belirler ve delilleri değerlendirir. Avukat dosya inceleme yetkisini kullanarak; dosya kapsamındaki, çelişki, eksik ve hukuka aykırılıkları tespit eder. Avukat bu şekilde dosyanın seyrini yönlendirir. Bu nedenledir ki; avukatın dosya inceleme yetkisi ceza muhakemesinde kritik önem taşır.

Vekaletnamesiz Müdafi veya Vekil Avukatın Dosya İnceleme Yetkisi

Uygulamada; avukata vekaletname çıkarılmadan, başka yollarla temsil ettiğini söylediği kişinin avukatı olduğunu ortaya koyan veya beyan eden avukatın bu yetkisi ile vekaletname olmaksızın dosyayı inceleme ve dosyadan örnek alma yetkisinin olup olmadığı hep tartışılmıştır. Bu durumu ikiye ayırmak gereklidir.

1. Vekaletname ile dosya inceleme
2. Vekaletname olmadan dosya inceleme

Müdafiin dosyayı inceleme ve belge alma yetkisi ise 5271 sayılı Kanunun 153 üncü maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre; müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin bir örneğini harçsız olarak alabilir. Müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise maddenin ikinci fıkrasında sayılan belirli suçlardan soruşturma yapılması halinde, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Anılan maddenin içerdiği haklardan suçtan zarar gören vekili de yararlanabilir.

Diğer taraftan, 1136 sayılı Avukatlık Kanununun avukatlığın amacını düzenleyen 2nci maddesinde; yargı organları, kanunlarındaki özel hükümler saklı kalmak kaydıyla, avukatın gerek duyduğu bilgi ve belgeleri incelemesine sunmakla yükümlü kılınmıştır. Maddede açıkça diğer kanunlardaki özel hükümler saklı tutulmuştur.

Anılan Kanunun dava dosyalarının incelenmesi ve dosyadan örnek almasını düzenleyen 46. maddesinde ise avukatın, vekâletname olmaksızın dava ve takip dosyalarını inceleyebileceği, bu inceleme isteğinin ilgililerce yerine getirilmesinin zorunlu olduğu, ancak vekâletname ibraz etmeyen avukata dosyadaki kağıt veya belgelerin örneği veya fotokopisinin verilmeyeceği hüküm altına alınmıştır. Söz konusu madde, açıkça dava dosyalarının incelenmesi başlığını taşımakta olup, burada yer alan dava ibaresinden kastın, ceza yargılaması için iddianamenin kabulünden sonraki kısmı ifade ettiği, dava dosyalarının incelenmesi ibaresi ile ceza soruşturma dosyasının incelenmesinin kastedilmediği sonucuna varılmaktadır. Ayrıca, maddede yer alan takip dosyasının ise icra takip dosyaları olduğu değerlendirilmektedir.

Müdafi veya vekilin dosya inceleme yetkisi ile ilgili olarak Bölge Adliye ve Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Cumhuriyet Başsavcılıkları İdari ve Yazı İşleri Hizmetlerinin Yürütülmesine Dair Yönetmelik hükümlerine değinilmesinde de fayda bulunmaktadır. Sonuç olarak vekaletname varsa avukat her zaman dosyayı inceleyebilir. Yine vekaletname olmasa da üstte belirtilen düzenlemeler kapsamında avukat dosyayı inceleyebilir. Fakat uygulamada avukattan dosya inceleme talep yazısı ve avukatlık kimliği fotokopisi istenmektedir.

Müdafi veya Vekil Avukatın Soruşturma Evresinde Dosya İnceleme Yetkisi

Soruşturma evresi ceza yargılamasının ilk aşamasıdır. Soruşturma evresi; şikâyet, ihbar ya da başka bir şekilde bir suçun işlendiği izlemini veren bir durumu öğrenen cumhuriyet savcısının maddi gerçeğin ortaya çıkarılması ve kamu davasının açılıp açılmayacağına karar verilmesi sürecidir. Avukatın hem soruşturma hem de kovuşturma evresinde dosyayı inceleme yetkisi mevcuttur. Avukatın soruşturma evresinde de dosya inceleme yetkisinin olduğu; Ceza Muhakemeleri Kanunu’nun 153. maddesi kapsamında düzenleme altına alınmıştır. İlgili madde hükmünce müdafi soruşturma evresinde dosyanın içeriğini inceleyebilir ve istediği bilgi ve belgenin örneğini harçsız şekilde alabilir.

Ayrıca avukatın henüz vekâletname almadan evvel de işi kabul edip etmeyeceğine karar vermek için dosyayı incelemesi gerekmektedir. Bu nedenle avukatın soruşturma evresinde dosya inceleme yetkisi vekaletname olmadığından ötürü kısıtlanamamaktadır. Avukatın “ben söz konusu kimsenin müdafisiyim” şeklindeki beyanına itibar edilmeli ve vekaletname koşulu aranmamalıdır. Soruşturma evresinde avukatın dosya inceleme yetkisi ancak “soruşturmanın gizliliği” kapsamında kısıtlanabilir. Ancak bu kısıtlamanın da ölçülü, gerekli ve kanuni olması gerekmektedir.

Ceza Muhakemeleri Kanunu’nun 160 ve devamındaki maddeleri uyarınca, soruşturmanın sevk ve idaresi “Cumhuriyet Savcısına” aittir. Ancak dosyanın gizliliğine karar verilmesi ve bu doğrultuda dosya içeriğinin kısıtlanması da sadece savcı kararı ile mümkün olmayacaktır. Gizlilik kararının verilmesi ve dosya incelenme yetkisinin kısıtlanması kararları soruşturma aşamasında CMK madde 153 uyarınca sulh ceza hakimlerine aittir. Bu durumda dosya içeriğinin incelenmesinin kısıtlanabilmesi için cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hakiminin kararı gerekmektedir. Ancak bilinmesi gerekir ki sulh ceza hakimliklerinin re ’sen dosya içeriğinin kısıtlanması kararı da vermesi mümkün olamayıp bu hususta cumhuriyet savcısı ve sulh ceza hakimliği işbirliği içerisinde çalışır.

Her ne kadar cumhuriyet savcısının istemi ve sulh ceza hakiminin kararı üzerine dosya inceleme yetkisi avukatlar için kısıtlansa da dosya kapsamındaki bazı evraklar hiçbir surette avukattan gizlenemez. Bu husus Ceza Muhakemeleri Kanunu’nun 153. Maddesinde de güvence altına alınmıştır. Buna göre;

• Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak,
• Bilirkişi raporları,
• Adı geçenlerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer adli işlemlere ilişkin tutanaklar hakkında söz konusu dosya içeriğinin kısıtlanmasına ilişkin hükümler uygulanamayacaktır.

Bu doğrultuda bilinmelidir ki soruşturma evresinde dosya inceleme yetkisinin avukata kısıtlanması; istisnai nitelikte olmalıdır ve gerekçesi de açık bir şekilde belirtilmelidir. Cumhuriyet savcısı ancak soruşturmanın amacını tehlikeye düşeceği durumlarda dosya inceleme yetkisinin kısıtlanmasını talep edebilir. Akabinde sulh ceza hâkimi gerek gördüğü takdirde talep üzerine karar verir. Bu durum kısıtlamanın keyfi bir idari işlem değil de yargısal bir karar üzerine uygulanabileceğini de gözler önüne sermektedir. Dosya kapsamında savcının talebi ve sulh ceza hakiminin kararı üzerine dosya içeriğinin kısıtlanmasına karar verilmişse; bu karar aykırı davranışlar TCK m. 285 kapsamında soruşturmanın gizliliğini ihlali suçunu oluşturmaktadır.

Müdafi veya Vekil Avukatın Kovuşturma Evresinde Dosya İnceleme Yetkisi

Kovuşturma evresi, soruşturma evresi bittikten sonra başlayan ceza yargılama sürecinin ikinci ve son evresidir. 5271 sayılı ceza muhakemesine göre kovuşturma evresi, şüpheli hakkında savcılık tarafından yapılan soruşturma neticesinde yeterli düzeyde şüpheye ulaşıldığı takdirde savcı tarafından düzenlenen iddianamenin mahkeme tarafından kabulü ile başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar süren evredir. Soruşturma evresinde olduğu gibi kovuşturma evresinde de avukatın dosyayı inceleme yetkisi mevcuttur. Ancak soruşturma evresinden farklı olarak kovuşturma evresinde müdafi ya da vekil avukatın dosya inceleme yetkisi hiçbir şekilde kısıtlanamayacaktır. Avukat dosyayı serbest bir şekilde inceleyebilir, istediği belgenin bir örneğini alabilir.

Kovuşturma aşamasında dosyanın tarafları mahkeme huzurunda eşit konumlara sahiptirler. Bu nedenle her biri dosyaya erişim hakkına da sahiptir. Avukat dosyayı inceleyerek; müvekkili lehine savunma yapacak ve delillerin ortaya çıkmasında yardımcı olacaktır. Bu nedenle kovuşturma evresinde avukatın dosya inceleme yetkisini kısıtlamak doğrudan Anaysa madde 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkına saldırı niteliği taşımaktadır. Netice itibarıyla; kovuşturma evresinde müdafi veya vekil avukatın dosyayı inceleme yetkisi; adil yargılanma ve savunma hakkı gereğince hiçbir suretle kısıtlanamaz.

Dosya İnceleme Yetkisi ve Adil Yargılanma Hakkı

Adil yargılanma hakkı, Anayasa madde 36 kapsamında düzenlenme altına alınmıştır. Bu kapsamda adil yargılanma hakkı; bireylerin eşit ve hukuka uygun biçimde yargılanmasını güvece eden en temel insan haklarından bir tanesidir. Adil yargılanma; sadece sürecin sonunda kurulan hükmün adil olması anlamına gelmez. Aynı zamanda yürütülen ceza muhakemesi sürecinin hukuka uygunluğu ve şeffaflığını da ortaya koyar niteliktedir. Bu hak sadece ulusal hukuk düzeninde değil uluslararası hukuk nezdinde de düzenlenmiştir.

Adil yargılanma hakkı, ilk kez 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Bildirisi’nin 10. Maddesinde kendisine yer edinmiştir. Adil yargılanma hakkını temel alan hukuk sistemleri, hukuk devletlerinin somut bir yansımasıdır. Dosya inceleme yetkisi de Anayasa’nın 36. Maddesinde düzenlenen adil yargılanma hakkının bir uzantısı niteliğindedir. Mahkeme nezdinde taraflar eşit düzeyde olup adil yargılanma ve savunma hakkına sahiptirler. Bu nedenle mahkemede her iki tarafın eşit düzeyde bilgi ve belgeye erişim hakkı da mevcuttur.

Dosya inceleme yetkisi tanınmayan taraf; isnat edilen fiil hakkında gerekli yetkinliğe sahip olamayacak ve savunma stratejisi de belirlemeyecektir. Bu husus doğrudan kişinin adil yargılanma hakkı önünde bir engel teşkil edecektir. Ulusal yargı kararlarının yanı sıra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin de pek çok kararı; dosyaya erişim hakkının adil yargılanma ilkesi ile bir bütün olduğu doğrultusunda kararları mevcuttur. Müdafi ve vekil avukatların dosyaya erişiminin sağlanması yalnızca usul işleminden ibaret olmayıp yargılama sürecinin hukuka uygunluğu ve şeffaflığının da bir göstergesi niteliğindedir. Dosyaya erişim hakkı, savunma fiilinin pasif bir işlemden çıkarak aktif bir role bürünmesine katkı sağlamaktadır.

Müdafi veya Vekil Avukatın Dosya İnceleme Yetkisine İlişkin Emsal Yargıtay Kararları

Yargıtay 10. Ceza Dairesi, 2011/9206 E., 2011/57200 K., 21.11.2011 tarihli karar

• CMK madde 153
• Müdafi veya Vekil Avukatın Dosya İnceleme Yetkisi

“İlgili mevzuatımız gereğince genel olarak soruşturma evresinin gizli olduğu, şüpheli müdafi ya da katılan, suçtan zarar gören veya malen sorumlu kişi vekili olan avukatın soruşturmanın amacını tehlikeye düşürmemek kaydıyla soruşturma evrakını inceleyebileceği, ancak bunun için de avukatın müdafi veya vekil olduğuna dair görevlendirme yazısı veya vekaletname ibraz etmesi gerektiği, vekaletname ya da görevlendirme yazısı olmadan sadece mahkemelerdeki dava dosyaları ile icra dairelerindeki takip dosyalarının incelenebileceği, soruşturma dosyalarının ise incelenemeyeceği”

---

Yargıtay 11. Ceza Dairesi, 2014/15650 E., 2014/19370 K.

• CMK madde 153
• Müdafi veya Vekil Avukatın Dosya İnceleme Yetkisi

“Adalet Bakanlığı Ceza İşleri Genel Müdürlüğünün 20.05.2014 gün ve 2014-9982/34293 sayılı kanun yararına bozma istemine atfen Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığınca düzenlenen 29.05.2014 gün ve KYB 2014/195286 sayılı ihbarnamesi ile;

Sahtecilik ve dolandırıcılık suçlarından şüpheli S.. G.. hakkında Bursa Cumhuriyet Başsavcılığının 2013/18387 sayılı dosyası üzerinden yürütülen soruşturma sırasında, Avukat Serkan Aydemir’in soruşturma dosyasını inceleme talebinin reddine dair anılan Cumhuriyet Başsavcılığınca verilen 23/05/2013 tarihli karara karşı adı geçen avukatın itirazının reddine dair Bursa 2. Sulh Ceza Mahkemesinin 10/06/2013 tarihli ve 2013/536 değişik iş sayılı kararına yönelik itirazın reddine ilişkin Bursa 12. Asliye Ceza Mahkemesinin 13/06/2013 tarihli ve 2013/253 değişik iş sayılı kararını kapsayan dosyanın incelenmesinde;

1136 sayılı Avukatlık Kanunu’nun “Avukatlığın amacı” kenar başlıklı 2’nci maddesinin üçüncü fıkrasında; “Yargı organları, emniyet makamları, diğer kamu kurum ve kuruluşları ile kamu iktisadi teşebbüsleri, özel ve kamuya ait bankalar, noterler, sigorta şirketleri ve vakıflar avukatlara görevlerinin yerine getirilmesinde yardımcı olmak zorundadır. Kanunlarındaki özel hükümler saklı kalmak kaydıyla, bu kurumlar avukatın gerek duyduğu bilgi ve belgeleri incelemesine sunmakla yükümlüdür. Bu belgelerden örnek alınması vekâletname ibrazına bağlıdır.” “İşlerin stajyer veya sekreterle takibi, dava dosyalarının incelenmesi ve dosyadan örnek alma” kenar başlıklı 46’ncı maddesinde; “Avukat, işlerini kendi sorumluluğu altındaki stajyeri veya yanında çalışan sekreteri eliyle de takip ettirebilir, fotokopi veya benzeri yollarla örnek aldırabilir. Avukatın onanmasını istemediği örnekler harca tabi değildir. Avukat veya stajyer, vekâletname olmaksızın dava ve takip dosyalarını inceleyebilir. Bu inceleme isteğinin ilgililerce yerine getirilmesi zorunludur. Vekâletname ibraz etmeyen avukata dosyadaki kâğıt veya belgelerin örneği veya fotokopisi verilmez.” şeklindeki düzenleme karşısında, itirazın kabulü yerine yazılı şekilde reddine karar verilmesinde isabet görülmediğinden bahisle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 309. maddesi uyarınca, anılan kararın bozulması istenilmiş olmakla, Dairemize gönderilen dosya incelenerek gereği görüşüldü:

İncelenen dosya içeriğine göre; kanun yararına bozma istemine atfen düzenlenen ihbarname içeriği yerinde görüldüğünden, Avukat Serkan Aydemir’in soruşturma dosyasını inceleme talebinin reddine dair Bursa Cumhuriyet Başsavcılığınca verilen 23.05.2013 tarihli karara karşı adı geçen avukatın itirazının reddine ilişkin Bursa 2. Sulh Ceza Mahkemesinin 30.05.2013 tarih ve 2013/536 değişik iş sayılı kararına yönelik itirazın reddine dair mercii Bursa 12. Asliye Ceza Mahkemesinin 13.06.2013 tarih ve 2013/253 değişik iş sayılı kararının CMK’nın 309. maddesi uyarınca BOZULMASINA, müteakip işlemlerin mahallinde yerine getirilmesine, dosyanın Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığına İADESİNE, 17.11.2014 gününde oybirliğiyle karar verildi.”