İdari Yargıda Yetkili Mahkeme
İdari yargıda yetkili mahkeme belirlenirken mahkemenin bulunduğu coğrafi alana bakılır. Bu durumda belirli bir coğrafi alan için açılacak davalarda yetkili mahkeme bellidir. Yetki idari yargılama usulü kanununa göre kamu düzenine ilişkin olup, yetkili olmayan mahkemede açılan davalarda ilk inceleme aşamasında yetki yönünden davanın reddedilmesi mümkündür. Bununla birlikte davanın her alanda incelenmesi mümkündür.
İdare mahkemeleri inceleme yaptıktan sonra mahkemenin yetkisiz olduğuna kanaat getirirse dosyayı yetkisizlik kararı vererek yetkili mahkemesine gönderir. Dolayısıyla mahkeme tarafların iddiası olmaksızın doğrudan yetkili mahkemeyi inceleyebilir. İdari yargıda genel ve özel yetki kuralları olarak iki ayrı şekilde yetki kuralları belirlenmiştir. Avukat Esra Polat Tekin Hukuk ve Danışmanlık olarak bu yazımızda idari yargıda yetkili mahkemeden bahsedeceğiz.
İdari Yargıda Yetkili Mahkeme Nasıl Belirlenir?
İdari yargıda yetkili mahkeme belirlenirken 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 32. maddesine ilişkin genel yetki kuralları uygulanır. Bu maddeye göre özel kanunlardaki diğer hükümler saklı kalmak kaydı ile yetkili idare mahkemesi dava konusu olan idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari kurumun bulunduğu yerdeki idare mahkemesi olacaktır. Bunun dışında kamu görevlilerine ilişkin davalarda ve taşınmaz mallara ilişkin davalarda özel yetki kuralları uygulanmaktadır.
Tam yargı davalarında ise yetki kuralları 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 36. maddesinde düzenlenmiş olup üç ayrı yetkili yerde dava açılması mümkündür. Ancak bu davalarda yetkili yer belirlenirken belirli bir sıranın takip edilmesi gerekir. Yasa maddesine göre öncelikle zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözmeye yetkili yer idare mahkemesi, sonra zararın bayındırlık-ulaştırma gibi bir hizmetten ya da idarenin herhangi bir eyleminden doğması halinde hizmetin görülüp-eylemin yapıldığı yer idare mahkemesi yetkili sayılmaktadır. Bu iki mahkemenin de tespit edilememesi ya da iki durum içerisine girmemesi halinde yetkili mahkeme davacının ikametgahının bulunduğu yer mahkemesi olacaktır.
İdari yargıda yetki kamu düzeni ile ilgilidir; taraflar anlaşma yoluyla yetkili mahkemeyi belirleyemezler. Yetki, yetkisizlik itirazı, taraflarca ileri sürülmese bile mahkemece kendiliğinden dikkate alınır. Bir davanın, yetkisiz mahkemece karara bağlanmış olması temyiz aşamasında bozma nedenidir. Davanın yetkisiz mahkemede karara bağlanması halinde sonradan yetkili görülen mahkeme davayı ilk inceleme safhasından itibaren tekrar inceleyecek ve dosyayı yeniden tekemmül ettirecektir. Bu sebeple 2577 sayılı İYUK’un 32 ve devamı maddelerinde düzenlenen yetki kurallarına uygun olarak davanın yetkili mahkemede açılması gerekir.
- İdari yargıda genel yetki kuralı dava konusu işlemi tesis eden yerdeki İdare mahkemesinin davayı ele almasıdır. (2577 sayılı İYUK m.32)
- Kamu görevlilerinin atanması ve nakilleri ile ilgili davalarda yetkili mahkeme, kamu görevlilerinin yeni veya eski görev yeri idare mahkemesidir.
- Kamu görevlilerinin görevlerine son verilmesi, emekli edilmeleri veya görevden uzaklaştırılmaları ile ilgili davalarda yetkili mahkeme, kamu görevlisinin son görev yaptığı yer idare mahkemesidir.
- Kamu görevlilerinin görevle ilişkisinin kesilmesi sonucunu doğurmayan disiplin cezaları ile ilerleme, yükselme, sicil, intibak ve diğer özlük ve parasal hakları ve mahalli idarelerin organları ile bu organların üyelerinin geçici bir tedbir olarak görevden uzaklaştırılmalarıyla ilgili davalarda yetkili mahkeme ilgilinin görevli bulunduğu yer idare mahkemesidir. (2577 sayılı İYUK m.33)
- İmar, kamulaştırma, yıkım, işgal, tahsis, ruhsat ve iskân gibi taşınmaz mallarla ilgili mevzuatın uygulanmasında veya bunlara bağlı her türlü haklara veya kamu mallarına ilişkin idari davalarda yetkili mahkeme taşınmaz malların bulunduğu yer idare mahkemesidir. (2577 sayılı İYUK m.34)
İdari Yargıda Genel Yetki Kuralı
2577 sayılı İYUK, m. 32:
“1. Göreve ilişkin hükümler saklı kalmak şartıyla bu Kanunda veya özel kanunlarda yetkili idare mahkemesinin gösterilmemiş olması halinde, yetkili idare mahkemesi, dava konusu olan idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir.”
Kamu Görevlilerine İlişkin Davalarda Yetki
2577 sayılı İYUK, m. 33:
“1. Kamu görevlilerinin atanması ve nakilleri ile ilgili davalarda yetkili mahkeme, kamu görevlilerinin yeni veya eski görev yeri idare mahkemesidir.
2. Kamu görevlilerinin görevlerine son verilmesi, emekli edilmeleri veya görevden uzaklaştırılmaları ile ilgili davalarda yetkili mahkeme, kamu görevlisinin son görev yaptığı yer idare mahkemesidir.
3. Kamu görevlilerinin görevle ilişkisinin kesilmesi sonucunu doğurmayan disiplin cezaları ile ilerleme, yükselme, sicil, intibak ve diğer özlük ve parasal hakları ve mahalli idarelerin organları ile bu organların üyelerinin geçici bir tedbir olarak görevden uzaklaştırılmalarıyla ilgili davalarda yetkili mahkeme ilgilinin görevli bulunduğu yer idare mahkemesidir.
4. Özel kanunlardaki hükümler saklı kalmak kaydıyla, hâkim ve savcıların mali ve sosyal haklarına ve sicillerine ilişkin konularla, müfettiş hal kâğıtlarına karşı açacakları ve idare mahkemelerinin görevine giren davalarda yetkili mahkeme, hâkim veya savcının görev yaptığı yerin idari yargı yetkisi yönünden bağlı olduğu bölge idare mahkemesine en yakın bölge idare mahkemesinin bulunduğu yer idare mahkemesidir.”
Taşınmaz Mallara İlişkin Davalarda Yetki
2577 sayılı İYUK, m. 34:
“1. İmar, kamulaştırma, yıkım, işgal, tahsis, ruhsat ve iskan gibi taşınmaz mallarla ilgili mevzuatın uygulanmasında veya bunlara bağlı her türlü haklara veya kamu mallarına ilişkin idari davalarda yetkili mahkeme taşınmaz malların bulunduğu yer idare mahkemesidir.
2. Köy, belediye ve özel idareleri ilgilendiren mevzuatın uygulanmasına ilişkin davalarla sınır uyuşmazlıklarında yetkili mahkeme, mülki idari birimin, köy, belediye veya mahallenin bulunduğu yahut yeni bağlandığı yer idare mahkemesidir.”
Tam Yargı Davalarında Yetki
2577 sayılı İYUK, m. 36:
“İdari sözleşmelerden doğanlar dışında kalan tam yargı davalarında yetkili mahkeme, sırasıyla:
a) Zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözümlemeye yetkili,
b) Zarar, bayındırlık ve ulaştırma gibi bir hizmetten veya idarenin herhangi bir eyleminden doğmuş ise, hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer,
c) Diğer hallerde davacının ikametgahının bulunduğu yer. İdari mahkemesidir.”
İdari Yargıda Özel Yetki Kuralları Nedir? (Vergi Uyuşmazlıkları – Taşınır / Taşınmaz Mallar)
Özel yetki kuralları 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 34, 35, 36 ve 37. maddelerinde düzenlenmiş olup farklı şekillerdedir. Yasanın 34. Maddesinde taşınmaz mallara ilişkin davalarda yetkili mahkemenin belirlenmesi düzenlenmiştir. İmar, kamulaştırma, yıkım, işgal, ruhsat ve iskân gibi taşınmazlara ilişkin her türlü hak ve mallara ilişkin davalarda yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer idare mahkemesidir. Ayrıca köy ya da belediyelerde sınır uyuşmazlıklarına ilişkin davalarda köy ya da belediyenin bulunduğu ya da yeni bağlandığı yerdeki idare mahkemesi yetkili olacaktır.
Taşınır mallarda ise yetkili mahkeme taşınırın bulunduğu yerdeki idare mahkemeleridir. Vergi uyuşmazlıklarında yetkili mahkeme belirlenirken yasanın 37. Maddesine göre uyuşmazlık konusu cezayı kesen, tarh ve tahakkuk ettiren, ödeme emri düzenleyen veya dava konusu işlemi yapan dairenin bulunduğu yerdeki vergi mahkemeleri yetkili olacaktır.
Kamu Görevlilerine İlişkin Davalarda Yetkili Mahkeme Nedir?
Kamu görevlileri ile ilgili davalarda yetkili mahkeme 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 33. Maddesinde düzenlenmiştir. Yasa maddesine göre kamu görevlilerinin atanması veya nakilleri ile ilgili davalarda kamu görevlisinin yeni veya eski görev yerindeki idare mahkemeleri yetkilidir. Bununla birlikte kamu görevlilerinin görevlerine son verilmesi, emekli olmaları, görevden uzaklaştırılmaları halinde kamu görevlisinin son görev yaptığı yerdeki idare mahkemesi yetkilidir.
Kamu görevlilerinin görevleri ile ilişiğinin kesilmesi sonucu doğurmayan disiplin işlemlerinde ise yetkili mahkeme kişinin görevli olduğu yerdeki idare mahkemesidir. Bu disiplin cezaları ilerleme, yükselme, özlük ya da parasal haklara ilişkin olabilir. Son olarak özel kanunlardaki hükümler saklı kalmak kaydı ile hakim-savcıların mali sosyal haklarına ilişkin konular ile müfettişlerin hal kağıtlarına karşı açacakları davalarda hakim savcının görev yaptığı yerin idari yargı yetkisi yönünden bağlı olduğu bölge idare mahkemesine en yakın yer bölge idare mahkemesi olacaktır.
Davanın Görevsiz Veya Yetkisiz Mahkemede Açılmış Olmasının Sonuçları
2577 sayılı İYUK’un 14 ve 15. maddeleri uyarınca görev ve yetki ilk inceleme aşamasında gözetilecek hususlardan olup,
- Adli yargının görevli olduğu konularda açılan davaların reddine,
- İdari yargının görevli olduğu konularda ise görevli veya yetkili olmayan mahkemeye açılan davanın görev veya yetki yönünden reddedilerek dava dosyasının görevli veya yetkili mahkemeye gönderilmesine karar verilir.
İdari Yargıda Görevsizlik ve Yetkisizlik Kararı Verilmesi – Merci Tayini
Merci tayini, idari yargıda görevsizlik veya yetkisizlik kararı verilmesi halinde dosyanın akıbeti hakkında inceleme yapılmasıdır. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 44. maddesinde merci tayini düzenlenmiştir. Merci tayini yetkili mahkemenin bir davaya bakmasında fiili veya hukuki bir engel çıkması ya da iki mahkemenin yargı sınırlarında tereddüte düşülmesi halinde ve son olarak da aynı davaya bakmaya yetkili olduklarına karar vermeleri halinde dava dosyalarında yapılır.
Dolayısıyla uyuşmazlık aynı yargı çevresi sınırlarında ise o yargı çevresindeki Bölge idare mahkemesi tarafından merci tayini yapılır. Ancak diğer durumlarda yani farklı bölge idare mahkemesi çevresine giren durumlarda Danıştay tarafından merci tayini yapılacaktır. Danıştay ve bölge idare mahkemesi tarafından görevli ve yetkili mahkeme belirlenir ve bu belirlemede verilen karar kesindir.
İdari Yargıda Görevli Mahkeme Nasıl Belirlenir?
İdari yargıda görevli mahkeme belirlenirken, uyuşmazlığın içeriği incelenir. İdari yargıda görevli mahkemeler idare mahkemeleri, vergi mahkemeleri ve Danıştay’dır. (ilk derece mahkemesi olarak) Davanın vergi mahkemelerinde ya da ilk derece mahkemesi olarak Danıştay’da açılabilmesi için yasadaki özel düzenlemeye dahil edilmesi gerekir. Aşağıda yer alan iki şekilde mahkemenin görevsizlik kararı vermesi mümkündür:
- Adli yargıda açılması gereken davanın idari yargıda açılması
- Vergi mahkemesinde açılması gereken davanın idare mahkemesinde açılması
Adli yargının görev alanına giren bir davanın idari yargıda açılması halinde mahkeme görevsizlik kararı verir ancak adli yargıya dosyayı göndermez. Doğrudan davanın reddine karar verilir. Her iki mahkeme arasında çıkan görev uyuşmazlığına Uyuşmazlık Mahkemeleri bakmaktadır. Ancak idari yargıda açılıp görevsizlik kararı verilen bir durumda dosya görevli mahkemeye gönderilecektir. Arada uyuşmazlık çıktığı takdirde ise aynı BİM çevresindeyse Bölge İdare Mahkemeleri tarafından farklı BİM çevresindeyse Danıştay tarafından dosya çözümlenir.