İşçinin Mola Hakkı ve Ara Dinlenme Süresi

Sosyal devlet anlayışı çerçevesinde anayasal güvence altına alınan hususlardan biri de dinlenme hakkıdır. Tüm çalışanların ve işçilerin sağlığının korunması ile işgücünün yenilenmesi amacıyla bu anayasal hak düzenlenmiştir. Anayasamızın 50. maddesinin 3. ve 4. fıkralarına göre “Dinlenmek, çalışanların hakkıdır. Ücretli hafta ve bayram tatili ile ücretli yıllık izin hakları ve şartları kanunla düzenlenir.” Hükümleri yer almaktadır. İşçinin mola hakkı ve ara dinlenme hakkı da işbu anayasal güvence altına alınan dinlenme sürelerindendir.

Günlük çalışma süresinin ortalama bir zamanında o yerin gelenekleri ve işin gereğine göre ayarlanmak suretiyle işçilere 4857 sayılı İş Kanunu’nun 68. maddesi uyarınca;

• Dört saat veya daha kısa süreli işlerde on beş dakika,
• Dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar (yedi buçuk saat dâhil) süreli işlerde yarım saat,
• Yedi buçuk saatten fazla süreli işlerde bir saat, ara dinlenmesi verilmelidir.
• Kanunda öngörülen ara dinlenme süreleri asgari olup, iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile artırılmaları mümkündür. Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz.
• Genel kural ara dinlenme sürelerinin aralıksız olarak kullandırılmasıdır. Ancak bu süreler, iklim, mevsim, o yerdeki gelenekler ve işin niteliği göz önünde tutularak sözleşmeler ile aralı olarak kullandırılabilir.

Ara dinlenme- mola hakkı işçinin günlük çalışmasına karşın çalışma esnasında talep edebileceği dinlenme hakkıdır. Ara dinlenme – mola süreleri işçinin günlük çalışma süresi ile orantılı olarak İş Kanunu’nda düzenlenmektedir. İlgili kanuna göre günlük çalışama sürelerinin ortalama bir zamanında işçiye bu mola hakkının verileceği düzenleme altına alınmıştır. Avukat Esra Polat Tekin Hukuk ve Danışmanlık olarak bu makalemizde ara dinlenme – mola hakkı ve sürelerinden bahsedeceğiz.

Ara Dinlenme Hakkı Nedir?

İş Kanunu’muzun 68. Maddesinde ara dinlenme hakkı düzenleme altına alınmıştır. Bu maddeye göre günlük çalışma süresinin ortalama bir zamanında o yerin gelenekleri ve işin gereğine göre ayarlanmak suretiyle işçiye ara dinlenmesi verileceği belirtilmiştir. Kaldı ki günlük çalışma süresinin içinde işçilere dinlenmeleri ve yemek, içmek gibi ihtiyaçlarını giderebilmeleri için ara dinlenmesinin verilmesi zorunludur. Ara dinlenme hakkının süresi ise işçinin günlük çalışma saatine göre değişmektedir.

Bu ara dinlenme hakkının fiilen kullandırılması gerekmektedir. İşçiye ilgili sürelerin kullandırılmaması ve çalıştırılması durumunda ise işçi tarafından fazla mesai ücretine hak kazanılmaktadır. Bununla birlikte yine işçinin mola hakkını kullanırken işin yükümlülüklerinden bağımsız hareket edebilecektir. Yani işyerinde bu hakkı kullanması gerekmediği gibi, işyeri dışına çıkarak da bu mola hakkını değerlendirebilecektir.

Ara dinlenme – Mola Hakkı Süreleri Ne Kadardır?

İş Kanunu’nun 67. maddesinin 1. fıkrasına göre ara dinlenme mola hakkı süreleri işçinin günlük çalışma sürelerine göre değişmektedir. İşbu fıkraya göre;

1. Dört saat veya daha kısa süreli işlerde onbeş dakika,
2. Dört saatten fazla ve yedibuçuk saate kadar (yedibuçuk saat dahil) süreli işlerde yarım saat,
3. Yedibuçuk saatten fazla süreli işlerde bir saat ara dinlenmesi

Verilir. Bu süreler asgari olup, sözleşmelerle daha uzun ara dinlenmeleri kararlaştırılabilir. Günlük çalışmanın başlama ve bitiş saatleri ile dinlenme saatleri işyerinde işçilere duyurulur.

Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz. Ancak sözleşmelerle ara dinlenmelerinin çalışma süresinden sayılacağı kabul edilebilir. Yargıtay’a göre ara dinlenmelerinin fazla çalışma sayılması için işçilerin bu süre içinde işyerinde bulunmaları yeterli olmayıp, fiilen çalışmış olmaları gerekmektedir. İşçi ara dinlenmesi verilmeyerek çalıştırılmışsa, yukarıda belirtilen ara dinlenmesi süreleri fazla çalışma sürelerinin hesaplanmasında dikkate alınmaz.

Ara Dinlenme Hakkı Ne Zaman Kullanılır?

Ara dinlenmelerin kullanılacağı zamanı belirlemek işverenin yönetim hakkı kapsamındadır. Bir işyerindeki tüm işçilere aynı anda veya değişik saatlerde kullandırılabilir. Ancak Yargıtay kararlarında, ara dinlenme süresinin işe geç başlama ya da erken bırakma şeklinde işin başlangıcı veya sonunda kullandırılmasının amacına uygun olmayacağı da belirtilmiştir. (T.C. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi E: 2011/44651, K: 2013/31457, T: 02.12.2013)

Ara Dinlenme Sırasında İşçinin Çalıştırılması

İşçi kural olarak ara dinlenme süresini serbestçe kullanabilir diğer bir deyişle bu süreyi işyeri dışında veya işyerinde geçirebilir. Bununla beraber, işin veya işyerinin özelliği işçilerin ara dinlenmesi sırasında işyerinin dışına çıkmalarını sakıncalı kılıyor ya da bazı güçlükler yaratıyorsa, işçilerin bu süreyi işyerinde geçirmesine ilişkin bir uygulama yasaya aykırı sayılmaz.” Yargıtay da ara dinlenmesinde işçilerin işyerini terk etmeyeceğinin toplu iş sözleşmeleriyle geçerli olarak kabul edilebileceğini belirtmektedir. 12 Ancak işçi işyerinde kalsa bile, ara dinlenmesi süresini serbestçe kullanabilir, bu süre içinde çalışmaya zorlanamaz.

Buna karşılık işçi ara dinlenmesinde işyerinde kalıyor ve çalıştırılıyorsa veya işverenin talimatı ile işin başında bulunduruluyor ve çıkacak iş için çalışmaya hazır durumda bekletiliyorsa, ara dinlenmesi süresi iş süresinden sayılır. Bu durumda işçinin o hafta içinde çalıştığı sürelerle ara dinlenmelerinde çalış-tığı süreler toplam olarak 45 saati aşarsa, işçi aşan kısım kadar fazla çalışma ücretine hak kazanır. İşçi ara dinlenmesinde işyerinde kalıyor, yemek yiyor, zamanını serbestçe kullanıyor diğer bir anlatımla fiilen çalışmıyor veya işverenin emrinde kalmıyorsa bu süreler çalışma süresinden sayılmaz.

Ara Dinlenme Süresinin Kullandırılmaması Durumunda İşçinin Hakları

İşveren tarafından işçinin ara dinlenme süresini kullanmasının engellenmesi veya ara dinlenme esnasında çalışması durumunda işverene birtakım yaptırımlarda bulunulur İş Kanunumuzun 104. maddesinde yer alan;

“Bu Kanunun 63 üncü maddesinde ve bu maddede belirtilen yönetmelikte belirlenen çalışma sürelerine aykırı olarak işçilerini çalıştıran veya 68 inci maddesindeki ara dinlenmelerini bu maddeye göre uygulamayan veya işçileri 69 uncu maddesine aykırı olarak geceleri yedibuçuk saatten fazla çalıştıran; gece ve gündüz postalarını değiştirmeyen, 71 inci maddesi hükmüne ve bu maddenin son fıkrasında anılan yönetmelik hükümlerine aykırı hareket eden, 72 nci maddesi hükümlerine aykırı olarak bu maddede belirtilen yerlerde onsekiz yaşını doldurmamış erkek çocukları ve gençleri ve her yaştaki kadınları çalıştıran, 73 üncü maddesine aykırı olarak çocuk ve genç işçileri gece çalıştıran veya aynı maddede anılan yönetmelik hükümlerine aykırı hareket eden 74 üncü maddesindeki hükme aykırı olarak doğumdan önceki ve sonraki sürelerde gebe veya doğum yapmış kadınları çalıştıran veya ücretsiz izin vermeyen, 75 inci maddesindeki işçi özlük dosyalarını düzenlemeyen, 76 ncı maddesinde belirtilen yönetmelik hükümlerine uymayan işveren veya işveren vekiline binikiyüz Türk Lirası idari para cezası verilir.”

Düzenlemesi gereği idari para cezasına hükmolunur. İşbu maddede yer alan miktar 2026 yılı itibari ile yükseltilmiş durumdadır. Yine işçi tarafından fazla mesai ücreti talep edildiği noktada işveren tarafından bu ücretin ödenmesi gerekecektir.

11 saat ve Üzeri Çalışmalarda Mola hakkı süresi Ne Kadardır?

11 saat çalışma süresine ilişkin olarak Yargıtay görüşünde; İş Kanunu’nun 63’üncü maddesi hükmüne göre, günlük çalışma süresi onbir saati aşamayacağından, 68’inci maddenin belirlediği yedibuçuk saati aşan çalışmalar yönünden en az bir saatlik ara dinlenmesi süresinin, günlük en çok onbir saate kadar olan çalışmalarla ilgili olduğu kabul edilmektedir. Yargıtay daha sonraki bu konuda yerleşmiş uygulamasıyla, onbir (bazen on) saati aşan işlerde birbuçuk, onbir saatin üzerindeki fiili çalışma ile günlük çalışma süresi ondört saat olarak belirlenen işlerde iki saat ara dinlenmesi verileceğine hükmetmiştir.

Kuşkusuz, fazla çalışma süresi incelenirken de açıklandığı gibi iş sağlığı ve güvenliğinin korunması ve yaşam kalitesinin sağlanması için işyerinde yasal çalışma sürelerinin aşılmaması gerekir. İş hukukunun etkinliğinin bu konuda da gerçekleştirilmesi ve işyerinde azami yasal çalışma süresinin aşılmaması sağlanmalıdır.